Haber Detayı
Geçmişi ararken bugünü ele vermek
Arkeoloji gerçekten tarafsız olabilir mi? Çatalhöyük kadın figürinleri bize “geçmiş”i mi yoksa “bugün”ün değerlerini mi anlatıyor? “Tarafsız ve nesnel bilim” iddiasının ardındaki iktidar ve modern bakış “geçmiş”i nasıl yeniden kurguluyor?
Bir arkeolog sahaya indiğinde yalnızca toprağı kazmaz.
Zamanı, hafızayı, anlamı, “geçmiş”i, “bugün”ü, hatta bizzat kendisini de kazmaya başlar.
Pozitivist arkeoloji geleneği, uzunca bir süre bu çok katmanlı anlam dünyasını görmezden geldi.
Arkeolog “tarafsız”dı, bulduğu eseri yorumlarken öznel görüşlerini, duygularını ve ideolojisini arındırması beklenirdi.
Sadece “nesnel” ve “ölçülebilir” verilere dayanmalıydı.
Arkeolojik bir eserle ilgili “nesnel” yorum nerede başlar, nerede biter? “Öznel” yorum nerede başlar, nerede biter?
Çizgi kıldan incedir.
Örneğin -elimizde yazılı kaynaklar olmasına karşın- Savaş ve bilgelik Tanrıçası Athena’nın antik Yunan toplumdaki karşılığını tam olarak bilebilir miyiz? “Tanrıça” kavramı o topluluk için tam olarak ne ifade ediyordu?
Simgesel anlamları nelerdi?
Kentleri neye göre tanrıçalara adıyorlardı?
Bunlar “öznel” yorumlardı.
Arkeolojik verinin biraz ötesine geçtiğiniz zaman “öznel” yorum alanına girersiniz.
Pozitivizm, arkeoloğu “nesnel” alanla sınırladı.
Ötesi mayınlı araziydi.
Bilimsel tarafsızlık için görev belliydi: Kaz, bul, ölç, biç, sınıflandır.
Ne çıktıysa, “geçmiş” odur.
ESER KONUŞMAZ ARKEOLOG KONUŞTURUR Çatalhöyük araştırmalarının efsanevi kazı başkanı Prof.
Dr.
Ian Hodder’ın geliştirdiği yorumlayıcı arkeoloji yaklaşımı, bu “tarafsızlık” beklentisinin bir yanılsama olduğuna işaret etti: Maddi kültür -taş alet, çanak-çömlek, kemik, yapı kalıntısı- kendiliğinden konuşmaz.
Ona anlam veren arkeoloğun kurduğu bağlamdır.
Arkeolog, kendi kuramsal çerçevesine göre eseri konuşturur.
GEÇMİŞ KEŞFEDİLMEZ İNŞA EDİLİR Dolayısıyla da arkeolojik bilgi tam olarak yaşanmış bir “geçmiş”i yansıtmaz.
Yorumlanmış bilgidir.
Üstelik bu yorum, sadece araştırmacının kuramsal tercihlerinden değil yaşadığı çağın, politik atmosferin ve kültürel değerlerin de izlerini taşır.
Arkeolog -ister istemez- hem zamanın ruhunu hem de “öznel” bakışını “geçmiş”le ilgili yorumlarına sızdırır.
Yani “geçmiş”i “bugün”ün diliyle yeniden yazar.
Dolayısıyla da sanılanın tersine “geçmiş” toprağın altında sessizce bizi bekleyen, donmuş bir film şeridi değil ancak ve ancak araştırmacının “bugün”e ait düşün dünyasıyla anlam kazanan bir inşa sürecidir.
ÇATALHÖYÜKLÜ KADINLAR ÖRNEĞİ Çatalhöyük kadın figürinleri bu inşa sürecinin en çarpıcı örneklerindendir.
Uzun yıllar boyunca bu figürinler neredeyse “Bereket Tanrıçası” olarak etiketlendi.
İlk bakışta masum görünen bu yorum, sorgulanmadan benimsendi.
Ancak feminist arkeoloji, “tarafsız bilim” diye sunulan bu ve benzeri okumaların aslında çoğu zaman beyaz, Batılı, erkek, heteroseksüel araştırmacı bakış açısını yansıttığını görünür kıldı. “Önemli” sayılarak öne çıkartılan buluntular hep bu eril gözün merceğindendi.
Foucault’nun da altını çizdiği gibi “Bilgi hiçbir zaman nötr değildir, iktidar tarafından şekillendirilir”.
Neyin “önemli” sayılıp merkeze alınacağı araştırmacının kültürel kodlarıyla ilgilidir.
Çatalhöyüklü hatunların da “bolluk-bereket” “dişillik”, “annelik” gibi kavramlarla açıklanması geçmişe ilişkin “nesnel” ve bilimsel verilerden çok ideolojikti ve modern toplumsal cinsiyet normlarınca belirlenmişti.
Kaynakça - Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Yüksek Lisans Programı, Doç.
Dr.
Ayşin Konak'ın “Arkeolojide Bilimsel Yöntemler ve Etik” dersi notları - Shanks, M., & Tilley, C. (1987).
Re-constructing archaeology: Theory and practice.
Cambridge University Press. - Conkey, M.
W., & Gero, J.
M. (1997).
Programme to practice: Gender and feminism in archaeology.
Annual Review of Anthropology, 26(1), 411–437. https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.26.1.411 - Foucault, M. (1972).
The archaeology of knowledge (A.
M.
Sheridan Smith, Trans.).
Pantheon Books.
