Roma yanılgısı ve İran - Prof. Dr. Cengiz Kuday

Mesleğim gereği Amerika Birleşik Devletleri’nde d üzenlenen birçok bilimsel toplant ıya katıldım.

Bu toplantılarda tıp dışından konuşmacıların k ürsüye davet edilmesi yayg ın bir gelenektir.

Yıllar önce, San Diego’da bir otelin konferans salonunda ya şadığım bir anekdotu, bug ünü anlamak aç ısından paylaşmak istiyorum.

Konferans salonunun camları Pasifik Okyanusu’na bakıyordu.

Dinleyicilerin b üyük ço ğunluğu Amerikalı doktorlardı.

Konuşmacı ise eski bir ABD Dışişleri bakanıydı.

S özlerine şu c ümleyle ba şladı: “Biz bug ün dünyan ın Roma İmparatorluğu’yuz.” Bunu s öylerken hafif bir tebessüm, hatta bir miktar alay vard ı sesinde.

Bakan d ünyaya her alanda yön verdiklerini, birçok ülkeyi dolayl ı ya da doğrudan y önettiklerini anlatt ı.

Ardından konu Ortadoğu’ya geldi; oraya “demokrasi g ötürmek”ten söz etti.

Türkiye’nin de ad ını vererek b ölgede “demokrasi olmad ığını, demokrasicilik oynandığını” s öyledi.

Konu şma, ABD’nin g ücü, yeni s ınırlar ve gelecekte şekillenecek yeni ülkeler üzerine devam etti.

Benzer bir konu şmayı, bir yıl sonra başka bir ABD Dışişleri bakanından da duydum.

Bug ün gelinen noktada, ABD ve İsrail’in a ç ık ya da örtülü müdahaleleriyle İran’da ciddi bir hareketlilik yaşanıyor.

Donald Trump, İran’ı defalarca tehdit ediyor; gerekirse askeri m üdahaleden söz ediyor.

Tarih bilenler için bu söylemler yeni de ğil.

TARİHTEN DERSLER 1953’te CIA destekli bir operasyonla İran’da se çilmi ş bir başbakan devrilmiş, Şah ülkeyi terk etmi ş, ardından yeniden iktidara getirilmişti.

Sonrası malum: 1979’a kadar s üren bir yönetim ve ard ından k öklü bir k ırılma.

Ancak mesele yalnızca son y üzy ıl değil.

Milattan sonra değil, önce; Roma İmparatorluğu’nun en g üçlü oldu ğu d önemlerde, imparator Augustus ölmeden önce bir emirname yay ımlar.

Bu buyruklar zincirlenmiş demir levhalara yazılır ve imparatorluğun doğu eyaletlerine g önderilir.

O eyaletlerden biri Angora’d ır, yani bug ünkü Ankara.

Levhalarda neyin yap ılacağı, neyin yapılmayacağı yazılıdır.

Angora’ya verilen g örev nettir: Do ğudan gelecek İran tehdidine karşı bir tampon b ölge olmak.

Şu tarihsel ger çe ği not d ü şmek gerekir: Roma İmparatorluğu, hi çbir döneminde İran’ı kesin bi çimde yenememi ştir.

Fırat’ın ötesine kal ıcı olarak ge çememi ştir.

Hatta Roma tarihinin en b üyük utançlar ından biri, Harran’da yaşanmıştır.

Marcus Licinius Crassus, Persler karşısında ağır bir yenilgi almış, öldürülmü ş, Roma sancakları ele ge çirilmi ştir.

Yıllar sonra Roma, bu sancakları geri alabilmek i çin tavizler vermek zorunda kalm ıştır.

Bir başka yenilgi ise Kayseri’de yaşanır.

Roma İmparatoru Valerianus, Pers Kralı Şapur’un önünde diz çöker; Şapur ata binerken imparatoru basamak olarak kullanır.

Valerianus yıllarca esir tutulur ve sonunda öldürülür.

Bu sahnelerin rölyefleri bugün hâlâ İran’da g örülebilir.

Roma dünyas ı bu aşağılanmanın psikolojik y ükünü yüzy ıllarca taşımıştır.

TOPLUMSAL BELLEK Tesad üf bu ya, Augustus’un o demir levhalar ından yalnızca biri g ünümüze ula şmıştır.

Hacı Bayram Camisi’nin yanında, Roma tapınağı kalıntıları arasında bulunmuş ve bug ün müzede sergilenmektedir.

Do ğu’nun, özellikle İran’ın, Roma i çin ne anlama geldi ğinin somut bir belgesidir bu.

Bug ün Trump kendisini modern bir Roma imparatoru gibi konumland ırarak bu coğrafyada istediği d üzenlemeleri yapabilece ğini d ü ş ünüyor olabilir.

Ancak tarih, k ısa başkanlık d önemleriyle de ğil; y üzy ıllarla, hatta binyıllarla yazılır.

Bu topraklarda yaşayan halklar, cetvelle çizilmi ş sınırların ötesinde bir belle ğe sahiptir.

İran, y üz y ıllık bir devlet değildir.

Binlerce yıllık bir siyasi ve k ültürel süzgeçten geçerek bugüne gelmi ştir.

Roma bunu g örmezden gelmi şti.

Bug ünün “imparatorlar ı” da aynı yanılgının eşiğinde mi, yoksa tarihten ders alma iradesi g österebilecekler mi?

Tarih, yan ıtı her zaman gecikmeli verir.

Prof.

Dr.

Cengiz Kuday