Kayıp kıta Pannotia: Coğrafya kitaplarını değiştirecek tartışma

Dünya, insanın hayal gücünü zorlayan bir zaman ölçeğinde değişiyor.

Yüz, bin, hatta on bin yıl önce hiçbirimiz hayatta değildik ama gezegenimiz, üç beş derecelik sıcaklık farklarını saymazsak temel olarak bugünküyle aynıydı.

Ancak kıtaların ve okyanusların gerçek hareketini görmek için objektifi çok daha geriye ve uzağa çevirmemiz gerekiyor.Dünya’nın tek bir süper kıtadan oluştuğu son dönem yaklaşık 200 milyon yıl önceydi.

Dinazorların Pangea adı verilen bu kıta üzerinde yeni yeni boy göstermeye başladığı o günlerden beri, yeryüzü bildiğimiz yedi kıtalı yapısına doğru bitmek bilmeyen bir dönüşümün içinde yol alıyor.Böylesine devasa zaman dilimlerinde geçmişin doğru bir resmini çizmek doğal olarak kolay değil.

Dinozorlar çağına damga vuran Pangea’yı biliyoruz, ondan da geriye gittiğimizde Rodinia ve Nuna gibi dev kara kütlelerinin varlığından neredeyse eminiz.

Fakat bu “dev isimlerin” dışına çıktığımızda, yer bilimciler arasında hararetli tartışmalar başlıyor.

Tartışmaların merkezinde ise son yılların en çok konuşulan, bir o kadar da gizemli kara parçası yer alıyor: Pannotia.Güneyin gizemli süper kıtasıPannotia’nın varlığına inananlar için bu kıta, gezegeni kelimenin tam anlamıyla altüst eden bir güçtü.

Bugün yeryüzündeki kara parçalarının üçte ikisi Kuzey Yarımküre’de bulunurken, Yunanca “tüm güney” anlamına gelen Pannotia neredeyse tamamen ekvatorun altında yer alıyordu.

Bir süper kıta için ömrü oldukça kısaydı; yaklaşık 600 milyon yıl önce doğdu ve sadece 40 milyon yıl sonra parçalandı.

Bu süre, Pangea veya Rodinia’nın ömrünün dörtte birinden bile az olsa da yarattığı etki muazzam oldu.Bilim insanları, Pannotia’nın birleşmesiyle deniz seviyelerinde yaşanan düşüşün, Dünya’yı aşırı soğuk bir “buz evi” dönemine sokmuş olabileceğini ve bu parçalanmanın meşhur “Kambriyen Patlaması”nı, yani canlı çeşitliliğindeki dev sıçramayı tetiklediğini düşünüyor.1970’lerden beri jeoloji kayıtlarında yer alan Pannotia, uzun süre boyunca fosil kayıtları, okyanus kimyası ve zirkon yaşı ölçümleriyle desteklendi.

Birçok uzman için bu kıtanın varlığı tartışmaya kapalı bir gerçek gibi görünüyordu.

Ancak yaklaşık 25 yıl önce, teknoloji ilerledikçe bu tablo değişmeye başladı.

Kıtaların konumlarını belirleyen paleomanyetik kayıtlar ve daha hassas tarihleme yöntemleri, Pannotia’nın varlığına dair şüpheleri artırdı.Var mıydı, yok muydu?Pannotia’yı şüpheli hale getiren en büyük sorun, kanıt olarak sunulan taşların ve çarpışma izlerinin tarihleri oldu.

Süper kıtayı oluşturması gereken çarpışmalardan geldiği düşünülen kayaların aslında çok daha genç olduğu anlaşıldı.

Dahası, kıtanın parçalanmasından sonra oluşması gereken bazı tabakaların, kıta henüz birleşmeden çok önce var olduğu saptandı.

Doğrudan kanıtlar zayıflayınca, dolaylı argümanlar da sarsıldı.İşin bir de mantıksal boyutu var.

Eğer Pannotia gerçekten var olduysa, süper kıta döngüsü inanılmaz derecede hızlanmış demek oluyor.

Bu da Dünya’nın derinliklerinde bu ritmi hızlandıran devasa bir değişim olduğu anlamına gelir ki böyle bir durumda, bir sonraki süper kıtanın “kapıda” olduğunu varsaymamız gerekirdi.

Bugün yer bilimcilerin bir kısmı bu kıtayı hala bir gerçek olarak kabul ederken, diğerleri onu Pangea’ya giden yolda tamamlanamamış bir “basamak” veya geçiş evresi olarak görüyor.

Belki de Pannotia tüm parçalarıyla tek bir blok olmayı hiçbir zaman başaramadı ve birleşmeye çalışırken parçalanmaya başladı.Sonuç ne olursa olsun, bu belirsizlik aslında bilimin doğasındaki sağlıklı merakı besliyor.

Pannotia ister gerçek bir süper kıta olsun ister sadece geçici bir birleşme, Dünya’nın evriminde büyük bir iz bıraktı.

Milyonlarca yıldır yerinde duran kayalar, tarihlerini tam olarak çözmemiz için biraz daha bekleyebilir.

Bu süreçte öğreneceğimiz her yeni bilgi, üzerinde yaşadığımız bu devasa yapbozun parçalarını biraz daha yerine oturtacak.