Yeniden değerleme oranı ve enflasyon sarmalı

Ekonomist – Bankacı UĞUR GÜNDÜZTürkiye ekonomisinde­ki enflasyonun girdi mali­yetlerindeki artışa (enerji, ithal hammadde, döviz kuru) da­yalı bir maliyet enflasyonu oldu­ğundan hareketle, geleneksel talep daraltıcı (faiz artışı) yöntemler ye­rine, arz şoklarını hafifletmeye ve üretim maliyetlerini düşürmeye odaklanan çok yönlü bir strateji be­nimsenmesi gerekir.Bu tespiti yaptıktan sonra, yazı­mızda, devletin enflasyon beklen­tisi yaratmada “tavşan atlet” rolü­nü üstlenmesi üzerinde duracağız.Yeniden değerleme oranının (YDO) her yıl otomatik bir şekil­de uygulanması, Türkiye ekono­misinde "geriye dönük endeks­leme" mekanizmasının en güçlü çarklarından biridir.

Belirttiğiniz gibi, bu durum sadece matema­tiksel bir artış değil, aynı zaman­da ekonomik aktörler üzerinde güçlü bir "psikolojik çıpa" etkisi­ne sahiptir.Türkiye ekonomisinde her yılın başında harçlara, cezalara ve vergi­lere uygulanan Yeniden Değerleme Oranı, piyasa için bir "fiyatlama alt sınırı" sinyali taşır.Devlet kendi hizmetlerine yüzde 44 (geçen yıl) veya yüzde 25 (bu yıl ) zam yaptığında, özel sektördeki aktörler "Devlet bile bu oranı ön­görüyorsa, benim daha az yapmam riskli olur" düşüncesine kapılır.Bu, enflasyon beklentilerini ka­tılaştırır.YDO’nın uygulandığı alanlar:● Gelir vergisi tarifesindeki gelir dilimleri,● Yemek ve yol yardımı istis­naları,● Kira geliri istisnası,● Değerli kağıt bedelleri,● Motorlu taşıtlar vergisi tu­tarları,● Çevre temizlik vergisi tutar­ları,● Yurt dışı çıkış harcı,● Kiralanan binek araçlara iliş­kin gider yazılabilecek tutar,● Binek otomobillerin iktisabı­na ilişkin KDV ve ÖTV toplamının gider olarak dikkate alınabilecek kısmı,● Vergi Usul Kanunu’nda dü­zenlenen usulsüzlük ve özel usul­süzlük cezaları ile fatura düzenle­me zorunluluğuna ilişkin çeşitli hadler,● Maktu damga vergileri ile damga vergisine ilişkin üst sınır,● Harç tutarları (pasaport, tapu işlemleri, yolcu beraberinde getiri­len telefon kullanım izin harcı vb.),● Yıllık KDV iadeleri için ge­çerli asgari iade tutarlarıYDO artışının sektörel etki analizi1.

Gayrimenkul ve inşaat sek­törüYDO, sadece tapu harçlarını de­ğil, emlak vergisi değerlerini ve in­şaat ruhsat harçlarını da etkiler.Maliyet baskısı: Yeni projelere başlayacak müteahhitler için harç kalemleri, doğrudan bir maliyet ar­tışıdır.Fiyat algısı: Ev sahibi veya sa­tıcı, devletin belirlediği değer artış oranını gördüğünde, mülkünün de­ğerini de psikolojik olarak en az bu oranda yukarı çekme eğilimi gös­terir.

Bu da kira fiyatlarını dolaylı yoldan tetikler.2.

Otomotiv ve ulaşım sektörüBu alan, YDO'nun en somut his­sedildiği yerdir.

Motorlu Taşıtlar Vergisi (MTV), araç muayene üc­retleri ve trafik cezaları doğrudan bu oranla artar.Tüketici davranışı: Ocak ayındaki bu artışlar, hanehalkının harcanabilir gelirini düşürür.

İn­sanlar "arabaya binmenin mali­yeti arttı" diyerek harcamalarını kısıtlayabilir.Lojistik maliyetleri: Şirket araçlarının vergileri ve köprü/ otoyol geçişleri (eğer YDO'ya en­deksliyse) genel lojistik maliyetle­rini artırarak market raflarındaki ürünlere zam olarak yansır.3.

Hizmet ve danışmanlık sektörüAvukatlık asgari ücretleri, noter harçları ve çeşitli lisans bedelleri YDO ile güncellenir.Girişimcilik bariyeri: Şirket kurma, marka tescili veya ruhsat alma maliyetlerinin artması, ye­ni girişimlerin önünde finansal bir engel oluşturur.

Devlet bura­da "fren" yapsa, yeni işletme sayı­sında bir artış (teşvik etkisi) gö­rülebilir.Devlet YDO’yu sabit tutarsa ne olur?Eğer devlet, yüksek enflasyon döneminde yetkisini kullanarak bu oranlarda ciddi bir feragat yo­luna giderse ortaya şu sonuçlar çı­kabilir:1.

Güçlü bir dezenflasyon sin­yali (psikolojik etki)Merkez Bankası enflasyonu dü­şürmeye çalışırken, Maliye tara­fının vergi ve harçları dondurma­sı, piyasaya verilen en net "eşgü­düm" mesajıdır.

Fiyat belirleme gücü olan firmalar üzerinde "ka­mu zam yapmıyor, ben de aşırı zam yaparsam talebi kaybederim" baskısı oluşur.

Bu durum, beklen­ti kanalını iyileştirerek enflasyo­nun ataletini (direncini) kırar.2.

Bütçe disiplini ve gelir kay­bı (mali etki)Bunun yapılmamasının temel sebebi bütçe dengesidir.

Devlet; pasaport harcı, MTV, trafik ceza­ları gibi kalemlerden milyarlarca liralık gelir elde eder.Eğer bu zamlar yapılmazsa bütçe açığı olumsuz etkilenebilir.Bütçe açığını kapatmak için dev­let daha fazla borçlanmak zorunda kalır, bu da faizlerin yükselmesi­ne neden olabilir.

Yani enflasyonla mücadele ederken "bütçe disipli­ninden" ödün verilmiş olur.3.

Görece refah ve satın alma gücünün korunmasıYDO sadece cezalara değil, aynı zamanda vergi dilimlerine de et­ki eder.

Eğer devlet YDO'yu düşük tutar ama vergi dilimlerini buna göre ayarlamazsa, çalışanlar hızla üst vergi dilimine girer (gizli vergi artışı).

Ülkemizdeki enflasyonun yapısal özelliği nedeniyle vergi di­limlerinin yükseltilmesi fiyatları artırmaz, talebi artırır.

Ancak harç ve cezaların sabit kalması, hane­halkı üzerindeki "yılbaşı zam fırtı­nası" baskısını azaltarak sosyal bir rahatlama sağlar.Devletin kendini tutması "piya­saya doğru bir mesaj" olur ancak hazinedeki boşluk bir sorun yaratır.Eğer devlet, "Enflasyonla mü­cadeleyi önceliklendiriyoruz, bu yüzden kendi gelirimizden fera­gat ederek YDO'yu bu yıl sembo­lik bir düzeyde tutuyoruz"derse; bu, Merkez Bankası'nın faiz kara­rından daha güçlü bir sinyal etkisi yaratabilir.

Çünkü bu, "enflasyo­nun suçlusu sadece piyasa değil, biz de elimizi taşın altına koyuyo­ruz" demektir.Toplumun bu tür bir "feragat" hamlesine vereceği tepki, aslında devlet ile vatandaş arasındaki "gü­ven sözleşmesi" ile doğrudan ilgi­lidir.Muhtemel psikolojik etkileriEkonomi sadece rakamlarla değil, algılarla yönetilir.

Devletin YDO’yu düşük ya da sabit tutması durumunda oluşabilecek muhte­mel psikolojik senaryolar şöyle:*“Devlet Yanımızda" algısı (po­zitif sosyal tepki): Yılbaşı dönem­leri Türkiye'de psikolojik olarak "zam yağmuru" ile eşleşmiş du­rumdadır.

Devletin bu döngüyü kırması, toplumda büyük bir psi­kolojik rahatlama yaratır.

Vatan­daş, enflasyonun tek sorumlusu­nun kendisi olmadığını, kamunun da bu yükü paylaştığını hisseder.

Bu, ekonomi yönetimine olan kre­dibiliteyi artırır.Adalet duygusu: “Zenginden alınan vergi değil, sıradan vatan­daştan alınan harç ve ceza artmı­yor" düşüncesi, sosyal barışı ve adaleti pekiştirir.

Eğer bu hamle yeterince iyi açıklanmazsa, bazı kesimler tarafından “siyasi bir ma­nevra" olarak görebilir.

Bu da kara­rın enflasyon üzerindeki düşürücü etkisini zayıflatır.Devletin çapası: Devlet yüz­de 25 zam dediği anda, bu rakam tüm Türkiye'nin zihnine "yılın ta­ban zammı" olarak çakılır.

Kreş üc­retini, özel okul fiyatını veya ber­ber tarifesini belirleyecek olan kişi; "Devlet bile %25 yapıyorsa benim %30 yapmam normaldir" diyerek kendini haklı çıkarır.Fren Etkisi: Devlet yüzde 2 gi­bi sembolik bir artış yaparsa, fahiş zam yapmak isteyen bazı sektör ak­törleri toplum gözünde "fırsatçı" durumuna düşer ve psikolojik üs­tünlüğünü kaybeder.Devrimsel bir adım olurDevletin enflasyon döneminde kendi gelirlerinden feragat ederek YDO’yu düşük tutması, kısa vade­de bütçede bir "delik" açsa da, or­ta vadede "enflasyon ataletini kır­mak" için devrimsel bir adım olur.Piyasa oyuncularını cesaretlen­diren "devlet zammı" referansı or­tadan kalktığında, dezenflasyon süreci çok daha hızlı ve az maliyetli gerçekleşebilir.Özellikle hizmet ve gayrimen­kul sektörlerinde YDO, bir "mali­yet belirteci" olarak kabul ediliyor.Devletin bu kararı bir zayıflık değil, bir "stratejik saldırı" olarak sunması için doğru iletişim dilini kullanması gerekir: "Biz bugün ge­lirimizden feragat ediyoruz ki, ya­rın daha düşük bir enflasyonla he­pimiz kazanalım."Bu mesaj, toplumdaki "belirsiz­lik" stresini azaltır.

Belirsizliğin azaldığı bir ortamda etiket yenile­me çılgınlığı biraz azalır, stokçuluk eğilimi düşer ve fiyatlar durulma­ya başlar.