ABD-İran gerilimindeki kilit konulardan Tahran'ın uranyum stoku yeniden gündemde

ABD ile İran arasında yükselen tansiyon Tahran'ın zenginleştirilmiş uranyum stokunu gündeme getirirken, İsrail'in başlattığı ve ABD'nin destek verdiği Haziran 2025'teki saldırılarda İran'daki nükleer tesislerinin hedef alınması nedeniyle ülkenin mevcut zenginleştirilmiş uranyum stokundaki son durum bilinmiyor.Washington ile Tahran arasında son günlerde artan gerilim nedeniyle İran'ın elindeki zenginleştirilmiş uranyum stoku yeniden gündeme geldi.İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreter Yardımcısı Ali Bakıri, bugün yaptığı açıklamada, zenginleştirilmiş uranyumun herhangi bir ülkeye transferinin söz konusu olmadığını ve bunun görüşmelerin gündeminde yer almadığını söyledi.ABD ve Avrupa ülkeleri ile Tahran arasında sık sık gerilime neden olan İran'ın uranyum zenginleştirme çalışmaları, taraflar arasında zaman zaman yürütülen müzakerelerdeki kilit konu olarak öne çıkıyor.İran, 2006'dan bu yana sürdürdüğü uranyum zenginleştirme çalışmalarının "sivil alanda kullanılacağını" söylüyor.

İsrail'in başını çektiği bazı ülkeler ise İran'ın bu çalışmalarla "nükleer silah üretmeyi" amaçladığı iddiasında bulunuyor.İsrail'in başlattığı ABD'nin de bazı nükleer tesisleri bombalayarak destek verdiği Haziran 2025'teki 12 günlük savaşın ardından İran'ın elindeki zenginleştirilmiş uranyum stokuna ilişkin belirsizlik ise sürüyor.Trump, anlaşmadan çekildiTahran'ın nükleer çalışmaları Batılı ülkeler ile İran arasında zaman zaman gerilimin yükselmesine neden oluyor.Eski ABD Başkanı Barack Obama döneminde, İran ile Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin (BMGK) daimi üyeleri ABD, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa ile Almanya (5+1) arasında 2015'te Tahran'ın nükleer faaliyetlerinin düzenlendiği ve denetim altına alındığı Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak adlandırılan nükleer anlaşma imzalanmıştı.Bu anlaşma, Tahran'a yüzde 3,67 uranyum zenginleştirme faaliyetini sürdürme ve en çok 300 kilogram uranyumu elinde tutabilme izni veriyordu.Anlaşma, İran'a 300 kilogramın üzerindeki uranyumu uluslararası piyasada satarak karşılığında doğal uranyum alabilme imkanı tanıyordu.

İran anlaşmadan önce en fazla yüzde 20 saflıkta uranyum zenginleştiriyordu.ABD, Donald Trump'ın ilk başkanlık döneminde, 8 Mayıs 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilerek İran'a yeniden yaptırım uygulamaya başladı.

İran yönetimi, Trump'ın bu adımından bir yıl sonra 2015'teki anlaşmada yer alan bazı taahhütlerini kademeli olarak durdurmaya başladığını duyurdu.İran, Süleymani suikastı sonrasında anlaşmadaki tüm yükümlülüklerini askıya aldıTahran yönetimi, Trump döneminde General Kasım Süleymani'nin öldürülmesinin ardından 5 Ocak 2020'de nükleer anlaşmadaki tüm taahhütlerini askıya aldığını ilan etti.Bu tarihten sonra nükleer faaliyetlerini kademeli olarak artırmaya başlayan İran, Kasım 2020'de İranlı nükleer bilim insanı Muhsin Fahrizade suikastının hemen ardından Meclisten nükleer faaliyetlerin hızlandırılmasını öngören bir yasa geçirdi.Mecliste onaylanan yasa, İran Atom Enerjisi Kurumunun uranyumu en az yüzde 20 zenginleştirmeye başlamasını ve düşük düzeyli zenginleştirilmiş uranyum stoklarını artırmasını zorunlu kılmıştı.İran, nükleer anlaşma kapsamında kullanılmasına izin verilen eski nesil santrifüjler yerine, uranyumu daha hızlı zenginleştirebilen IR-7, IR-8 ve IR-9 santrifüjleri yerleştirdi.Uluslararası Atom Enerji Ajansı'na (UAEA) göre, yüzde 60 zenginleştirilmiş 42 kilogram uranyum en az yüzde 90 saflıkta zenginleştirilmesi halinde 1 atom bombası üretebilme imkanı sağlıyor.Tahran yönetimi, yüksek düzeyde uranyum zenginleştirme işlemlerinin sivil amaçlı olduğunu savunurken, UAEA sivil amaçlar için yüzde 60 saflıkta uranyum zenginleştirilmesine ihtiyaç olmadığını ifade ediyor.İran'ın uranyum stoku 10 tona yaklaşmıştıABD'nin anlaşmadan çekilmesi, yaptırımların giderek artması gibi gelişmeler ve artan gerilim nedeniyle İran uranyum zenginleştirme çalışmalarına hız verdi.2015'teki anlaşmada 3,67 oranında uranyum zenginleştirme faaliyetini sürdürme ve en çok 300 kilogram bulundurmayı kabul eden İran, stoklarını hızla artırdı.Tahran yönetimi, buna ek olarak Nisan 2021'de ise ilk kez yüzde 60 saflıkta uranyum zenginleştirdiğini duyurdu.UAEA'nın tam da saldırıların sürdüğü bir dönemde 13 Haziran 2025'te yaptığı açıklamaya göre, İran'ın elinde farklı zenginleştirme seviyelerinde yaklaşık 9 bin 875 kilogram uranyum stoku bulunuyordu.UAEA'nın başka bir raporunda ise Haziran 2025'ten önce İran'ın bu stokunun 408,6 kilogramını zenginleştirilmiş uranyum oluşturduğu belirtilmişti.12 gün savaşından sonraki stok belirsizİsrail, 13 Haziran 2025'te başlattığı ve 12 gün süren savaşta İran'daki bazı nükleer tesisleri hava saldırılarıyla hedef almıştı.ABD yönetimi de İsrail'in yanında savaşa katılarak 22 Haziran 2025'te İran'ın Natanz, Fordo ve İsfahan'daki 3 nükleer tesisini vurmuştu.Bu saldırılardan sonra İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stokuna ilişkin belirsizlik hakim.

Trump yaptığı açıklamada, İran'ın nükleer faaliyetlerine "uzun yıllar geriye attığını" savunmuştu.İsrail ve ABD'nin İran'daki nükleer tesislere saldırılarında, Tahran'ın uranyum stokunun bir kısmının söz konusu tesislerde enkaz altında kaldığına ilişkin haberler de isimsiz kaynaklara dayandırılarak uluslararası basında genişçe yer bulmuştu.Tahran yönetiminden de bu saldırıların sonuçlarına ilişkin farklı açıklamalar gelmişti.

İranlı bazı yetkililer, nükleer tesislerin hasar gördüğünü uranyum stokunun da enkaz altında kaldığını dile getirmişti.

Bazı yetkililer ise, uranyum stoklarının saldırılardan önce "bilinmeyen bir yere taşındığını" savunmuştu.Tüm bu nedenlerle İran'ın mevcut zenginleştirilmiş uranyum stokuna dair net bir bilgi bulunmuyor.UAEA'nın denetim erişimi kesildiİsrail ve ABD saldırılarından sonra, Tahran yönetimi, hasar gören tesislere giriş izni vermediği için UAEA denetçileri nükleer materyali doğrulayamadı.UAEA, bombalanan tesislere erişim talep etse de Tahran yönetimi, nükleer tesislere saldırıları kınamaması ve askeri saldırı düzenlenen tesislere ilişkin bir protokolün bulunmamasını gerekçesiyle bu tesislere denetim izni vermedi.UAEA, saldırılardan sonra denetim ekiplerinin tesislere erişememesi nedeniyle İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stoklarının nerede olduğunu tam olarak teyit edemediğini açıkladı.

Bu durum, söz konusu ürünün farklı depolara veya yeraltı tesislerine taşınmış olabileceği yönünde iddialara yol açtı.