UZAKLAŞTIKÇA YAKINLAŞTIRAN DİJİTAL DETOKS - Ekranlarla etkileşimi koparıp, gerçek hayata bağlanmaya davet ...

DİLDAR BAYKAN ATALAY/DAMLA DELİALİOĞLU - Ekranlara bağlı bir yaşam tarzı birçok psikolojik ve zihinsel yükü beraberinde getirirken, "dijital detoks" kavramı, sanal dünya ile etkileşimi koparıp gerçek hayat ile "sahici" bir bağlantı kurmanın gerekliliğine vurgu yapıyor.Anadolu Ajansının (AA) "Uzaklaştıkça yakınlaştıran dijital detoks" başlıklı dosyasının ilk haberinde AA muhabiri, ekranların kişinin zihni ve psikolojisi üzerindeki etkilerini ve bununla bağlantılı kavramları incelerken, dijital detoksun da tanımını yaptı.Haberleşme, eğlence ve öğrenme olanaklarıyla daha cazip hale gelen dijital dünya, kontrolsüz kullanım sonucunda bağımlılığa yol açarken bu durumun bazı psikolojik yansımaları olabiliyor.Bir şeyleri kaçırma korkusu olarak tanımlanan "FOMO" duygusu ile mücadele eden kişiler, cihazlarından uzakken olup biteni kaçırmış olmaktan korkuyor ve bu da beraberinde ekrana bağlı bir yaşamı getiriyor.Sosyal mecralarda aşırı vakit geçirmenin bir sonucu olarak ortaya çıkan aşırı bilgi yüklenmesi de zihinsel bitkinlik ve ruhsal tükenmişlik gibi psikolojik yan etkilere neden oluyor.Cep telefonlarını adeta bedenlerinin bir uzantısı haline getiren bireyler, indirim mesajlarını, anlık gelişmeleri, günlük yazışmaları bildirim olarak alırken dijital uyaranlar odağı dağıtıyor ve zihinsel yükü artırıyor.Dijitalleşmenin hayatın merkezine yerleştiği bu ortamda ortaya yeni kavramlar dökülüyor.

FOMO, sosyal medya tükenmişliği, bildirim yorgunluğu gibi kavramların yanı sıra "dijital detoks" kavramı, sanal dünya ile etkileşimi koparıp gerçek hayat ile "sahici" bir bağlantı kurmanın gerekliliğine vurgu yapıyor.Dünyada ekran süreleri artıyorData Reportal'ın 2025 dijital raporunda günlük ekran süreleri konusunda çarpıcı detaylar yer alıyor.Rapora göre, küresel çapta kişiler günde ortalama 6 saat 40 dakikasını ekran başında geçiriyor.

Ekran süreleri 2013'ten bu yana günlük 30 dakika artmış durumda.0-2 yaş aralığındaki çocukların yüzde 49'u ekran ile etkileşim halindeyken Z kuşağının ekran süresi 9 saate kadar çıkabiliyor.Sosyal medya tükenmişliğiBireyler arası etkileşimin hiç olmadığı kadar hız kazandığı ve kolaylaştığı bu çağda sosyal medya bir yandan kullanıcılar arası iletişim kanallarını güçlendirse de ekrana bağlı yaşam psikolojik zorlukları beraberinde getiriyor.Sosyal platformlarda aktif katılım sağlayan birçok kullanıcı "ağ bağımlılığına" karşı koyamazken, bu geçişe genellikle kaygı ve depresyon gibi olumsuz duygular eşlik ediyor.Sosyal medyada maruz kalınan sonu gelmeyen içerik akışı nedeniyle ortaya çıkan aşırı bilgi yüklenmesi, zamanla bireylerde psikolojik tükenmişliğe yol açıyor."Sosyal medya yorgunluğu" olarak da tanımlanan bu durum, uzun süreli sosyal medya kullanımının bir sonucu olarak kullanıcıların bitkinlik, can sıkıntısı ve tükenmişlik ve benzeri duygular yaşamasına neden oluyor.Dijital uyaranlar zihinsel yıpranmaya yol açıyorDijital çağda, her geçen dakika bildirim, mesaj ve içerik akışına maruz kalmamak neredeyse imkansız hale gelirken sürekli uyarılma durumu bireylerin dikkatini bölüyor ve zihinsel yükü giderek artırıyor.Reuters Enstitüsü 2025 Haber Raporu'ndaki verilere göre, katılımcıların yüzde 79'u ortalama bir hafta içinde herhangi bir haber bildirimi almadıklarını, bildirim almadığını söyleyenlerin yüzde 43'ü de bu bildirimleri bilinçli olarak devre dışı bıraktığını ifade ediyor.Anlık haber bildirimindeki artışın son 10 yılda yükseldiğine dikkati çekilen araştırmada, ABD'de haftalık haber bildirimi alanların oranının 2014'ten bu yana yüzde 6'dan yüzde 23'e çıktığı, İngiltere'de ise aynı oranın yüzde 3'ten 18'e yükseldiği belirtiliyor.Raporda, İngiltere'de BBC News'un takipçilerine gönderdiği her bildirimin yaklaşık 4 milyon kullanıcıya ulaştığına dikkati çekiliyor.Dijital detoks nedir?Tüm bu veriler ışığında yeni bir kavram daha ortaya çıkıyor, o da dijital detoks.Brown Üniversitesi, dijital detoksu "Kişinin, hayatının ayrılmaz bir parçası haline gelen cihazlardan ve sosyal medya sitelerinden (akıllı telefonlar, bilgisayarlar, tabletler, televizyonlar) belirli bir süre uzak kalması" olarak tanımlıyor.Dijital detoksun amacı ise çoğu zaman kişileri ekrandan uzaklaştırarak, herhangi bir dikkat dağıtıcı öge olmadan gerçek hayata bağlamak.Yani dijital detoksta kişiler ekranlarla etkileşimlerini kopartırken, gerçek hayat ve kişilerle daha çok bağlantı kurabiliyor.Dijital detoks neden gerekli?Peki dijital detoks neden gerekli ve ekranların bu kadar hayatın içinde olmasının zararları ne diye sorulacak olursa Brown Üniversitesi bunu şu şekilde sıralıyor.İlk sırada "çok bilgiye aşırı derecede maruz kalma" yer alıyor.

Sosyal medyada sonu gelmeyen haber ve bilgiye maruz kalmak kişilerde anksiyeteye yol açıyor, karar verme mekanizmalarını zayıflatıyor, odak sürelerini azaltıyor ve verimliliklerini düşürüyor.İkinci sırada "aynı anda birçok işi yapmada artış" yer alıyor.

Teknoloji kişilere aynı anda birçok işi yapma imkanı tanısa ve bu ilk bakışta olumlu durummuş gibi görünse de beyin bunu yapmak için tasarlanmamış olabilir.Üçüncü sırada ise "daha az dikkat süresi" yer alıyor.

Bireyler sosyal medyada yer alan tüm bilgi ve içerikleri tüketmeye çalışırken dikkat ve odak süreleri de kısalıyor bu da verimliliği azaltıyor.Son sırada ise "mahremiyet" yer alıyor.

İnsanlar tüm hayatlarını sosyal medyada yaşar ve harcarken mahremiyet de önemli bir sorun haline geliyor.