Şiirlerle süslenen tarihi adetler: Osmanlı’da Ramazan kültürü ve edebiyatı

Osmanlı’da Ramazan yalnızca oruç ayı değildi; sadaka taşlarından zimem defterlerine, diş kirasından mahyalara uzanan incelikli geleneklerle toplumsal dayanışma güçlenir, hilâl gözlemiyle başlayan heyecan edebiyata ramazaniyyeler olarak yansırdı.

Onur Çetin'in Türk Ekini Dergisi'nde yayımlanan 'Geçmişten Bugüne Ramazan Gelenekleri ve Geleneklerin Yaşatılarak Geleceğe Aktarılmasına Dair Öneriler' başlıklı çalışmasına göre Osmanlı, Ramazan-ı Şerif'i baş tacı ederdi.

Ay gelince yalnız takvim değişmezdi; çarşıdan saraya, mahalleden medreseye kadar her yerde farklı bir hava eserdi. 🪨 SADAKA TAŞLARI: İNCELİĞİN SEMBOLÜ Osmanlı şehirlerinde cami avlularında, vakıf bahçelerinde ya da fakir mahallelerde bir metreye yakın, üstü oyuk taşlar bulunurdu.

Sadaka taşları, ihtiyacını dile getiremeyenlere destek olmak için düşünülmüş zarif bir çözümdü.

Yardım yapmak isteyenler, gece vakti kimse görmeden parayı bırakırdı.

İhtiyaç sahibi ise yalnızca gereksinimi kadarını alırdı.

Alan da veren de birbirini bilmezdi.

Ramazan ayında bu taşlar daha da önem kazanır, yardımlaşma görünmez bir köprüyle sürerdi. 📒 ZİMEM DEFTERLERİ: BORÇ SESSİZCE SİLİNİRDİ Mahalle bakkallarındaki veresiye defterleri, Ramazan'da hayır sahiplerinin uğrak yeriydi.

Varlıklı kişiler bakkala gider, zimem defterindeki borçların bir kısmını ya da tamamını kapatırdı.

Kimin borcunun ödendiği bilinmezdi.

Borcu ödeyen de borcu ödenen de birbirini tanımazdı ama dua ortaktı. 🎁DİŞ KİRASI: NEZAKETİN İKRAMI Ramazan'a özgü geleneklerden biri de diş kirasıydı.

Maddi durumu iyi olanlar iftara davet ettikleri kişilere yemek sonrasında hediyeler verirdi.

Bu hediyeler kadife keseler içinde gümüş, akçe, altın veya tespihlerden oluşurdu.

Amaç yoksullara destek olmaktı.

Bu geleneğe Osmanlı sultanları da iştirak etmiştir 🍲 İFTAR SOFRASI VE TOP ATIŞI Ramazan'da iftar geleneği büyük bir hassasiyetle uygulanırdı.

Oruç açma iki aşamalıydı.

İlk bölümde iftariyelikler ve su ile oruç açılır, ardından akşam namazı kılınırdı.

Namazdan sonra çorbayla başlayan ana yemek faslına geçilirdi.

Bu uygulama hem ibadetin vaktinde eda edilmesini sağlar hem de saatlerce aç kalan bedenin birden ağır yemekle zorlanmasını engellerdi. ✨ MAHYA GELENEĞİ VE MAHYACILIK Osmanlı'da çifte minareli camilerin minareleri arasına kandillerle yazılar asılırdı.

Bu yazılara 'mahya' denir, bu işi yapan sanatkarlara mahyacı adı verilirdi.

Ramazan'ın ilk yarısında 'Hoş geldin' gibi ifadeler yer alır, son günlerde veda mesajları yazılırdı.

Son gece kayık motifi asılması, Ramazan'ın gidişini simgelerdi ⚖️ NARH DEFTERLERİ VE ÇARŞI DENETİMİ Ramazan öncesi artan alışverişle birlikte fiyat istikrarını sağlamak amacıyla devlet narh uygulaması yapardı.

Fiyatlar narh defterine kaydedilir, veziriazam divan sonrası kadılarla çarşıyı denetlerdi.

Zaman zaman padişahın tebdil-i kıyafetle bu denetimlere katıldığı bilinmektedir. 🌙HİLALİN GÖZLEMLENMESİ İslam geleneğine uygun olarak Ramazan'ın başlangıcı hilalin görülmesiyle belirlenirdi.

Osmanlı'da dürüst ve güvenilir kişiler hilali gözlemekle görevlendirilirdi.

Hilali gören kişi iki şahit ile kadıya başvurur, inceleme sonrası durum şeyhülislam ve sadrazam aracılığıyla padişaha bildirilirdi.

Ardından Ramazan ilan edilirdi.

Müjdeyi getirenlere hediyeler verilirdi. 👦 TEKNE ORUCU: ÇOCUKLARIN TEŞVİKİ Çocuklar Ramazan'a alıştırılmak için tekne orucu tutardı.

Sahura kaldırılan çocuklar öğlene kadar oruçlu sayılır, ardından iftar ederdi.

İftar saatinde küçük görevler verilerek Ramazan sevinci pekiştirilirdi.

Bu uygulama, dini geleneğin nesiller arasında aktarılmasını sağlardı. 🎭 RAMAZAN GECELERİ VE HALK TİYATROSU Teravih namazı sonrasında çarşılar ve kahvehaneler sahura kadar açık kalırdı.

Karagöz, meddah ve orta oyunları gibi geleneksel seyirlik oyunlar sergilenirdi.

Bu etkinlikler hem eğlence hem de toplumsal birlik açısından önemliydi. 📜 CERRE ÇIKMAK VE TENBİHNAMELER Medrese talebeleri Ramazan'da köylere giderek vaaz verir, Kur'an okur ve halkı irşad ederdi.

Bu uygulamaya 'cerre çıkmak' denirdi.

Öte yandan devlet Ramazan öncesi sosyal düzeni sağlamak amacıyla tenbihnameler yayımlar, mahalle imamları ve bekçiler aracılığıyla halka duyurular yapılırdı. 📖EDEBİYATTA RAMAZAN: RAMAZANİYYE GELENEĞİ İslam Ansiklopedisi'nde yer alan bilgilere göre Ramazan, divan edebiyatında 'ramazaniyye' ve 'bayramiyye' türleri başta olmak üzere kaside, gazel, müfred ve çeşitli nazım şekilleriyle işlenmiştir.

Dinî-tasavvufî Türk edebiyatında ise daha didaktik örnekler öne çıkmıştır.

Dr.

H.

Ömer Özden'in 'Türk Ramazan Kültürü' başlıklı yazısında da belirtildiği üzere eski edebiyatımızda Ramazan'ın faziletleri, merasimleri ve sosyal hayatı manzum eserlerle anlatılmıştır ✒️ SÜRURÎ (19. yy) Ramazaniyye gazel söyledim eğlence için ✒️ ENDERUNLU VÂSIF (19.yy) Tedkîk-i nazar eyle şu takvîme birâder ✒️ ARPAEMİNİZÂDE SÂMÎ (18.yy) Kadrini bilen görse hilâl-i ramazânı