Kişiliği de Hitler gibi

Donald Trump’ın davranışlarını anlamaya yönelik tartışmalar, onun siyasal sahneye çıktığı ilk andan itibaren gündemde.

Bazı yorumcular Trump’ı sıradan bir popülist politikacı olarak değerlendirirken, diğerleri onun davranışlarını psikolojik kişilik özellikleri üzerinden açıklamaya çalıştılar.

Bu tartışmalarda en sık kullanılan kavramlardan biri ‘narsisizm’, daha uç biçimiyle ise ‘malign (kötücül) narsisizm’ kavramıdır.

KENDİSİNE HAYRAN EMPATİ EKSİK Psikoloji literatüründe narsisizm, kişinin kendisine yönelik aşırı hayranlık, sürekli takdir edilme ihtiyacı ve empati eksikliği gibi özelliklerle tanımlanır.

Kişilik kuramcısı Theodore Millon’a göre kişilik, bireyin duygu, düşünce ve davranış örüntülerinin zaman içinde tutarlı biçimde ortaya çıkmasıyla oluşur.

Bu nedenle bir siyasal figürün davranışlarını anlamak için onun uzun süreli davranış kalıplarını incelemek gerekir.

PSİKOPATİK KİŞİLİK Trump’ın davranışları üzerine yapılan bazı yorumlarda, onun ‘narsistik ve psikopatik kişilik özellikleri’ sergilediği ileri sürülüyor.

Psikopati araştırmalarında önemli bir yere sahip olan Robert Hare tarafından geliştirilen ‘Psikopati Kontrol Listesi (PCL-R)’, büyüklük duygusu, patolojik yalan söyleme, sorumluluk almama, manipülasyon ve empati eksikliği gibi özellikleri içeren bir değerlendirme çerçevesi sunar.

Bununla birlikte bu tür özelliklerin siyaset alanında ortaya çıkması tarihsel olarak yeni değil.

Tarih boyunca pek çok liderin benzer kişilik özellikleri sergilediği yönünde yorumlar yapılmıştı.

FROMM’UN TEŞHİSİ Bu bağlamda tarihsel karşılaştırmalar, siyasi liderlerin kişilik yapılarının büyük ölçekli siyasal sonuçlara nasıl yol açabileceğini anlamak için sıklıkla kullanılır.

Örneğin 20. yüzyılda Adolf Hitler ve Benito Mussolini gibi liderler üzerine yapılan psikolojik analizler, güçlü narsistik kişilik yapılarının otoriter siyasetle birleştiğinde yıkıcı sonuçlar doğurabileceğini gösterdi.

Psikanalist Erich Fromm, Hitler’i incelerken onun kişiliğini ‘yıkıcı narsisizm’ kavramıyla açıklamış ve bu tür liderlerin kendilerini tarihsel kaderin merkezinde görme eğiliminde olduklarını belirtmişti.

Benzer şekilde psikanalist Otto Kernberg, narsisizmin daha saldırgan ve tehlikeli biçimini ‘malign narsisizm’ olarak tanımlamış ve bu kişilik yapısının sadist eğilimler, paranoya ve yoğun güç arzusu ile birleşebileceğini ileri sürmüştü.

BAŞKALARINI DEĞERSİZLEŞTİRME Kernberg’e göre malign narsisizm yalnızca kendini yüceltme arzusundan ibaret değildir; aynı zamanda başkalarını değersizleştirme ve kontrol etme ihtiyacıyla karakterizedir.

Bu tür kişilik yapısına sahip bireyler eleştiriye karşı son derece hassas olabilir ve eleştiriyi çoğu zaman kişisel bir saldırı olarak algılar.

Bu nedenle eleştiren kişileri düşmanlaştırma, alaya alma veya itibarsızlaştırma eğilimi gösterebilirler.

Tarihsel örnekler incelendiğinde birçok otoriter liderin propaganda ve düşman yaratma stratejileriyle bu psikolojik mekanizmaları siyasal düzeyde kullandığı görülür.

LAKAP TAKARAK AŞAĞILIYOR Hitler döneminde Nazi propagandasının Yahudileri ve diğer azınlık gruplarını sistematik biçimde şeytanlaştırması bunun en uç örneklerinden biri.

Liderlerin psikolojik ihtiyaçlarının ideolojik ve politik mekanizmalarla birleştiğinde geniş çaplı toplumsal sonuçlar doğurabileceğini gösteriyor.

Trump hakkında yapılan bazı yorumlar da bu tarihsel çerçeve içinde değerlendiriliyor.

Trump’ın siyasi söyleminde sık sık kullandığı aşağılayıcı lakaplar, rakiplerini küçümseme eğilimi ve yoğun kişisel sadakat beklentisi, bazı gözlemciler tarafından narsistik liderlik tarzının işaretleri olarak yorumlanıyor.

Bu tarz liderlik biçimi tarihsel olarak yeni değil.

Antik Roma’da özellikle Nero ve Caligula gibi bazı imparatorların kendi görkemli imajlarını sürekli vurgulayan ve eleştiriyi sert biçimde bastıran yönetim tarzları da tarihçiler tarafından benzer psikolojik kavramlarla analiz edilmişti.

SİYASİ KÜLTÜR BELİRLEYİCİ Bir kişiye kesin bir klinik teşhis koyabilmek için doğrudan klinik değerlendirme gerektiği dikkate alınarak belirli davranışların psikolojik modellerle ne ölçüde uyumlu olduğunun tartışılması tercih ediliyor.

Siyasal iletişimde Trump, geleneksel politik dil yerine doğrudan ve çoğu zaman çatışmacı bir üslup kullanıyor.

Bu tarz iletişim bazı destekçileri tarafından güçlü liderlik olarak görülürken, eleştirmenleri tarafından narsistik veya otoriter eğilimlerin işareti olarak yorumlanıyor.

Tarihsel açıdan bakıldığında güçlü kişilik özelliklerine sahip liderler yalnızca otoriter rejimlerde değil demokratik sistemlerde de ortaya çıkmıştı.

Napoleon Bonaparte, Charles de Gaulle ve Winston Churchill gibi figürler de güçlü ego ve karizmatik liderlik özellikleriyle tanınmışlardı.

Ancak bu liderler hakkındaki değerlendirmeler genellikle yalnızca psikolojik özelliklere değil, aynı zamanda siyasal kurumların ve tarihsel koşulların rolüne de dikkat çeker.

Başka bir deyişle, bir liderin kişiliği tek başına tarihsel sonuçları belirlemez; kurumlar, toplumsal yapı ve siyasal kültür de belirleyici faktörlerdir.

Yoğun saldırganlık Malign narsisizm kavramı özellikle psikanalist Otto Kernberg tarafından geliştirilmiş ve narsistik kişilik özelliklerinin en ağır ve yıkıcı biçimlerinden biri olarak tanımlanmıştır.

Bu kavram yalnızca kişinin kendisini aşırı derecede üstün görmesini değil, aynı zamanda yoğun saldırganlık, manipülasyon, empati eksikliği ve paranoyak düşüncelerle birleşen bir kişilik örgütlenmesini ifade eder.

Bu nedenle bazı araştırmacılar malign narsisizmi narsistik kişilik bozukluğu ile psikopati arasında yer alan karmaşık bir yapı olarak değerlendiriliyor.

Malign narsisizmde birey yalnızca kendisini yüceltmekle kalmaz, aynı zamanda başkalarını değersizleştirerek kendi üstünlük duygusunu pekiştirmeye çalışır.

Bu durum çoğu zaman manipülasyon, güç arayışı ve saldırgan davranışlarla birlikte görülür.

Agresyon kişiliğin merkezinde yer alır ve birey başkaları üzerinde kontrol kurarak veya onları küçük düşürerek kendisini güçlü hisseder.

Bu yapı çoğu zaman antisosyal eğilimlerle birleşir; vicdan duygusunun zayıflığı, başkalarının zarar görmesine karşı duyarsızlık ve kişisel çıkarların her şeyin önüne geçmesi bu özelliklerin başında gelir.

Bununla birlikte malign narsisizm psikiyatride resmi bir tanı kategorisi değil, daha çok psikanalitik ve teorik bir kavram olarak kullanılıyor.

Buna rağmen psikoloji ve siyaset bilimi literatüründe bu kavram, narsisizm ile saldırganlık ve antisosyal eğilimlerin birleşimini açıklamak için yararlı bir analitik araç olarak görülüyor.

Malign narsisizm, narsistik liderlik ve psikopati gibi kavramlar bazı yorumcular için Trump’ın davranışlarını anlamada yararlı analitik araçlar sunuyor.

Trump örneği yalnızca bireysel bir psikoloji tartışması değil aynı zamanda modern demokrasilerde liderlik, medya ve kamuoyu arasındaki karmaşık ilişkinin anlaşılması açısından önemli bir vaka olarak değerlendirilebilir.