Yapay zekâ fazla başarılı olursa kriz çıkar mı?

YZTD YK Üyesi & Fingate.io Co-CEO ERGİ ŞENERBir sabah uyandığınızı düşü­nün.

Şirketiniz, yazılım ge­liştirme ekibinin yarısına artık ihtiyaç olmadığını açıklıyor.

Hu­kuk departmanında üç kişinin yaptığı işleri bir yapay zekâ sis­temi dakikalar içinde tamamlı­yor.

Kreatif ajanslardan ya da mali müşavirlerden alınan dış hizmetlere ihtiyaç kalmıyor.

İşle­yişte verimlilik artıyor, maliyet­ler ciddi oranda düşüyor, şirketin hisseleri yükseliyor.

Ancak çalı­şanların maaşları artmıyor, daha az yeni mezun işe alınıyor, bazı departmanlar kapanıyor…Bu tablo ilk bakışta bir şirket stratejisi gibi görünebilir.

Ancak benzer kararlar binlerce şirket tarafından aynı anda alındığında mesele makro hale gelir.

Çünkü ücretler bir maliyet kaleminden ziyade, ekonominin talep moto­rudur.

Eğer verimlilik artışı is­tihdam ve gelir artışı üretmeden gerçekleşirse, sistemin denge noktası değişmeye başlar.Ekonomik krizler sadece sis­tem işlemediğinden çıkmaz; kontrolsüz çalıştığı için de çıka­bilir. 2008 küresel finans krizi bunun çarpıcı bir örneğiydi.

Bu­gün benzer bir eşikte olabiliriz, bu kez yapay zekâ alanında.Gerçek şu ki yapay zekâ iş gücü verimliliğini dramatik biçimde artırıyor.

Ancak bu artış yeni is­tihdam ve gelir alanlarının oluş­ma hızını aşarsa, ekonomik den­ge talep tarafında bozulabilir.

Ve paradoks şu: Risk, yapay zekânın başarısız olması değil, fazla başa­rılı olması…Verimlilik patlaması mı, talep şoku mu?IMF’nin analizlerine göre ge­lişmiş ekonomilerde işlerin yaklaşık yüzde 40’ı yapay zekâ­dan etkilenecek.

McKinsey ise 2030’a kadar yüz milyonlarca işin otomasyon etkisiyle dönüşe­bileceğini öngörüyor.

Bu tablo ilk bakışta bir üretkenlik devrimi gi­bi görünüyor.

Ancak bu üretken­liğin nasıl dağıtılacağını da hesa­ba katmak gerekiyor.MIT’den Nobel ödüllü ekono­mist Daron Acemoğlu’nun çalış­maları burada kritik bir ayrım or­taya koyuyor: Teknoloji ya emeği doğrudan ikame eder (automati­on) ya da yeni görevler ve yeni iş alanları yaratarak ekonomiyi ge­nişletir (reinstatement).

Tarih­sel olarak kalıcı refah artışı, ikin­ci etkinin güçlü olduğu dönem­lerde ortaya çıktı.Ancak Acemoğlu’nun son dö­nemde dikkat çektiği bir baş­ka risk daha var: “so-so techno­logies”.

Yani toplumsal değeri sı­nırlı, ancak maliyet düşürdüğü için tercih edilen teknolojiler.

Eğer yapay zekâ yatırımları ağır­lıklı olarak emeği ikame etmeye yönelir ve yeni ürünler, yeni sek­törler ve yeni gelir alanları üret­me kapasitesi zayıf kalırsa, eko­nomi sınırlı refah üretimi tuzağı­na girebilir.Şirket düzeyinde bakıldığında karar nettir: Yapay zekâ daha ve­rimli çalışır, maliyetleri düşürür ve üretimi artırır.

Bu rasyonel bir tercihtir.

Ancak aynı tercihi bin­lerce şirket eş zamanlı uyguladı­ğında ekonomi farklı bir dinami­ğe girer.

İş gücü talebi zayıfladık­ça ücret artışı baskı altına girer; ücret artışı zayıfladıkça tüketim ivme kaybeder.

Tüketim yavaş­ladığında şirketlerin marjları ye­niden baskılanır ve çözüm olarak daha fazla otomasyona yönelme eğilimi güçlenir.Buradaki mesele eş zamanlı rasyonelliğin yarattığı bir koor­dinasyon problemidir.

Ekonomi, tek tek şirketlerin doğru kararla­rıyla bile kolektif olarak kırılgan­laşabilir.

Üretim kapasitesi hız­la artarken satın alma gücü aynı hızda büyümezse, sistem sessiz bir denge kaybına sürüklenebilir.Eksponansiyel teknoloji, lineer kurumlarSanayi devrimi onlarca yıla ya­yıldı.

Bilgi teknolojileri dönüşü­mü daha hızlıydı.

Yapay zekâ ise çeyrekler içinde sıçrıyor.Sorun teknolojinin hızından­sa; kurumların ve işgücü piyasa­sının bu hıza uyum kapasitesi.

Eğer dönüşüm hızı, yeniden be­ceri kazanma ve yeni iş alanı ya­ratma hızını aşarsa, istihdamın niteliği değişirken, gelir dağılımı baskı altına girebilir.Ekonomik istikrarın omurgası güçlü bir orta sınıftır.

Yapay zekâ bu kez yalnızca üretim hatlarını değil; ofis katlarını, beyaz yaka­lı ve bilişsel işleri de hedef alıyor.

Analizler, teknolojik şokların ge­lir eşitsizliğini artırma eğilimine dikkat çekiyor.

Gelir dağılımı bo­zulduğunda büyüme yalnızca ya­vaşlamaz; kırılgan hale gelir.Yapay zekâyı yavaşlatmak değil yönlendirmekTarih gösteriyor ki teknolojik ilerleme durdurulamaz.

Ancak yönü ve dağılımı şekillendirilebi­lir.

Hedef, yapay zekâyı yavaşlat­maktansa; hangi amaçla ve nasıl kullanıldığını belirlemek olmalı.Bunun için de yerine koyma stratejisinden güçlendirme stra­tejisine geçiş gerekiyor. “Hu­man-in-the-loop” modelleri ve insanı tamamlayan tasarımlar, geçiş döneminde kritik rol oyna­yabilir.

Bununla birlikte, yeni­den beceri kazanımı hızlanmak zorunda.

Reskilling artık birey­sel bir kariyer tercihinden öte; makroekonomik istikrar mese­lesi.

Mikro-sertifikalar, sektör– üniversite iş birlikleri ve şirket içi dönüşüm programları ölçek­lenmeden, verimlilik artışı geniş kitlelere yayılmayacaktır.Yapay zekâ yeni ürün katego­rileri, yeni hizmet modelleri ve yeni değer zincirleri yaratılma­dıkça teknoloji refah üretmek ye­rine maliyet optimizasyonuna sı­kışabilir.MIT’den başka bir ekonomist Erik Brynjolfsson’un vurguladığı gibi, verimlilik artışı ancak doğru tamamlayıcı yatırımlarla refaha dönüşür.

Bunun için teknoloji ka­dar; onu çevreleyen kurumsal ve ekonomik mimariye de odaklan­mak gerekiyor.Yapay zekâ bir teknoloji sınavı olduğu kadar bir ekonomi tasa­rımı sınavıdır.

Kazananlar, daha hızlı otomasyon yapanlardansa; bu hızı kapsayıcı bir refaha dö­nüştürebilenler olacaktır.