COP31: Yeni jeoekonomik düzenin merkezinde Türkiye

Zero Emissions Traders Alliance Türkiye Sekreteri AV.

KUTALMIŞ ERSOY Küresel iklim diplomasi­si artık yalnızca çevre­sel bir başlık değil; ener­ji güvenliği, sanayi rekabeti ve ti­caret kurallarıyla iç içe geçmiş bir güç alanıdır.

Karbon politikaları, emisyonların ötesinde üretim ka­rarlarını, değer zincirlerini ve eko­nomik dengeleri etkilemektedir.Bu nedenle Türkiye’nin başkan­lığında Antalya’da düzenlenecek COP31 sıradan bir zirve değil, çok merkezli dünyada yeni jeoekono­mik düzenin tartışılacağı kritik bir platform niteliğinde. 1995’ten bu yana düzenlenen COP’lar küresel iklim müzakerelerinin ana zemini olmuştur. 2015’te kabul edilen Pa­ris Anlaşması güçlü bir normatif çerçeve kurmuş ve uzun süre tar­tışmalar, emisyon hedefleri ile fi­nansman mobilizasyonu etrafın­da ilerlemiştir.

Ancak 2020 sonrası gelişmeler, iklim politikasının artık yalnızca norm üretimiyle ilerleye­meyeceğini göstermiştir.Pandemi, küresel tedarik zincir­lerinin kırılganlığını ortaya koy­muş, Ukrayna Savaşı enerji arz güvenliğini yeniden jeopolitik bir öncelik haline getirmiştir.

Aynı dö­nemde Çin, hem fosil yakıt tarafın­daki fiyat avantajından yararlanan büyük bir talep merkezi olarak hem de yenilenebilir enerji teknoloji­leri, batarya üretimi ve kritik mi­nerallerde kurduğu tedarik zinciri üstünlüğüyle stratejik bir konum kazanmıştır.

Temiz enerji ekip­manlarında ölçek, maliyet ve pazar hâkimiyeti Çin’i yalnızca büyük bir emisyon kaynağı değil, aynı zaman­da dönüşümün üretim merkezi ha­line getirmiştir.Bu tablo karşısında iklim politi­kası çevresel bir dosya olmaktan çıkarak ekonomik ve stratejik ko­numlanmanın bir aracına dönüş­müştür.

Avrupa Birliği karbonu ti­caret sistemine ve sınır düzenle­melerine entegre ederken ABD’de Biden döneminde kabul edilen Enflasyonu Düşürme Yasası temiz enerji yatırımlarını açık bir sana­yi politikasına dönüştürmüştür.

Amaç yalnızca emisyon azaltımı değil, aynı zamanda üretim kapasi­tesini ve teknoloji üstünlüğünü ye­niden dengelemektir.Trump’ın yaklaşımını ise yal­nızca iklim karşıtlığı üzerinden okumak yeterli değildir.

ABD’nin uzun yıllar boyunca küresel düze­nin maliyetlerini üstlenmiş olma­sı, iç siyasette ciddi bir yük payla­şımı tartışması yaratmıştır.

MAGA söylemi bu maliyetlere ve “küresel sorumlulukların” Amerikan eko­nomisi üzerindeki baskısına bir tepki olmuştur.

Paris Anlaşması’n­dan çıkış da bu iç siyasi denklemin bir uzantısı olmuştur.Ancak bu geri çekilme, iklim po­litikalarının jeoekonomik önemi­ni ortadan kaldırmamıştır.

Aksi­ne, rekabetin dili değişmiştir.

İklim söylemi geri plana itilirken, enerji güvenliği, yerli üretim, kritik mine­raller ve tedarik zinciri egemenliği öne çıkmıştır.Jeoekonomik anlamı daha da belirginleştiDolayısıyla iklim başlığı zayıf­lamamış; jeoekonomik anlamı da­ha da belirginleşmiştir.

Enerji ve karbon politikaları artık yalnız­ca çevresel sorumluluk alanı de­ğil, büyük güç rekabetinin ve üre­tim coğrafyasının yeniden şekil­lendiği stratejik bir zemin haline gelmiştir.Bu dönüşüm, “Küresel Kuzey” ile “Küresel Güney” arasındaki ayrımı da daha belirgin hale getir­miştir.

Yüksek gelirli, güçlü sana­yi altyapısına ve kural koyma ka­pasitesine sahip ülkeler karbon düzenlemelerini rekabet avantajı üretmenin bir aracı olarak konum­landırırken; kalkınma öncelikleri süren ve finansman ile teknolojiye erişimde daha kırılgan olan ülkeler bu araçların yeni ticari bariyerlere dönüşmemesi gerektiğini vurgu­lamaktadır.Bu gerilim artık soyut bir tartış­ma değildir.

Sınırda karbon düzen­lemeleri, yeşil sanayi teşvikleri ve tedarik zinciri standartları üzerin­den doğrudan hissedilmektedir.

Güney açısından mesele yalnızca daha fazla finansman sağlanması değil; karbon kurallarının koruma­cı bir dalgaya evrilmeden, teknolo­jiye erişim ve adil geçiş mekaniz­malarıyla dengelenmesidir.Bu nedenle tartışmanın odağı emisyon hedeflerinin ne kadar id­dialı olduğundan ziyade, bu kural­ların küresel güç dengelerini na­sıl etkileyeceğine kaymış durum­dadır.

Antalya’daki zirve de tam bu konuda anlam kazanmaktadır.

COP31, yalnızca taahhütlerin gün­cellendiği bir toplantı değil; kırıl­gan ve parçalı bir uluslararası or­tamda, ortak ve adil kurallara da­yalı bir düzenin gerçekten kurulup kurulamayacağının sınanacağı kritik bir eşik olacaktır.Türkiye: Köprü değil, merkezTürkiye’nin dönem başkanlığı, klasik bir ev sahipliğinin ötesin­de bir anlam taşımaktadır.

Antal­ya’daki zirve, artık yalnızca karar metinlerinin tartışıldığı bir plat­form değil, rekabetin sertleştiği bir uluslararası ortamda, kural­ların nasıl uygulanacağına dair yön tayin edilen bir alandır.

Tür­kiye’nin bu sürece talip olması da bu nedenle takvimsel bir “sıra” olmaktan ziyade, siyasi sahip­lenmeyle yürütülen bilinçli bir diplomatik tercih olarak okun­malıdır.Bu tercihi anlamlı kılan unsur, Türkiye’nin sistem içindeki öz­gün konumu olmuştur.

Türki­ye, Avrupa Birliği ile derin ticari entegrasyona sahip bir ekonomi olarak, düzenleyici çerçevelere yakın duran ve bu dili bilen bir ak­tördür.

Aynı anda Türkistan’dan Kafkasya’ya, Orta Doğu’dan Af­rika’ya uzanan hatta enerji ve yatırım ekseninde güçlü bağlar kurmuş durumdadır.

Dolayısıy­la Türkiye, bir yandan gelişmiş ekonomilerle entegre piyasa ya­pısının içinde yer alırken, diğer yandan gelişmekte olan ülkele­rin enerji güvenliği, sanayileşme ve finansmana erişim gibi önce­liklerini sahadan bilen bir ülke­dir.

Bu çift yönlü etkileşim, Tür­kiye’yi yalnızca coğrafi bir geçiş noktası olmaktan çıkarıp, fark­lı çıkar kümeleri arasında denge kurabilecek bir merkez pozisyo­nuna yaklaştırmaktadır.Karbon fiyatlamasının kurum­sallaşma hızı, sanayi dönüşümü­nün maliyet paylaşımı ve yatı­rımcıya verilen sinyaller, COP31 başkanlığının uluslararası algı­sını belirleyecektir.

Antalya’nın başarısı, ev sahipliğinin kusur­suzluğundan ziyade, Türkiye’nin dönüşümü yönetebilen ülke gö­rüntüsünü ne ölçüde verebil­diğine de bağlı olacaktır.

Bu ko­nuda Türkiye’nin piyasa temel­li enerji ve iklim politikaları öne çıkmaktadır.Organize enerji pi­yasalarının işleyişi, fiyat oluşum mekanizmaları ve dengeleme ya­pıları, gelişmekte olan ülkerler­de de dönüşümün idari hedefle­rin ötesinde piyasa sinyalleriyle de yönlendirilebildiğini göster­mektedir.

Aynı çizgide, karbon fi­yatlamasına yönelik hazırlık sü­reci, iklim politikasının “niyet” aşamasında kalmayıp, ekonomik kararlarla bağlantı kurabilecek teknik zemine oturduğuna işaret etmektedir.

Son dönemdeki yeni­lenebilir enerji yatırımlarındaki artış da bu resmin tamamlayıcı parçasıdır: hedefler yalnızca ilan edilmemekte, doğru kurgu oluş­tuğunda yatırım davranışına dö­nüşebilmektedir.Bu uygulama kapasitesi ener­jiyle de sınırlı değildir.

Sıfır Atık girişimi ve döngüsel ekonomi adımları, çevresel hedeflerin ger­çek ağırlığını ancak sahada kar­şılık bulduğunda kazandığını ha­tırlatmaktadır.

Kurumsal koordi­nasyon, toplumsal mobilizasyon ve ölçülebilir çıktılar üretildiğin­de, çevre politikası bir “beyan” ol­maktan çıkıp bir “uygulama re­jimi” haline gelebilmektedir.

Bu deneyim, COP31’in “Uygulama COP’u” iddiasını da daha inan­dırıcı kılmaktadır çünkü burada mesele yeni sloganlar değil, ka­rarların uygulanmasını müm­kün kılacak ticari mekanizmaları kurgulayabilmektir.COP31’in başarısı, yeni karar metinlerinin uzunluğuyla değil; sistemin güven oluşturma kapa­sitesiyle ölçülecektir.

Artık me­sele yeni hedefler koymak değil, mevcut taahhütleri uygulanabi­lir ve finansal olarak desteklene­bilir hale getirmektir.COP31 için stratejik önceliklerTürkiye Başkanlığında üç alan­da somut ilerleme sağlanabilir:1 Kuzey–Güney arasında teknik güven inşasıKarbon piyasaları, kayıp-za­rar finansmanı ve iklim finans­manı gibi başlıklar, bugün küre­sel müzakerelerin en zorlu ve en kritik alanlarını oluşturmakta­dır.

Bu konular teknik karmaşık­lığın ötesinde siyasi gerilimler de üretmektedir: gelişmiş ülkeler ile kalkınma sürecindeki ülkeler arasındaki farklı öncelikler bu tartışmaları tıkamaktadır.Özel­likle, Paris Anlaşması’nın 6.2 ve 6.4 maddeleri kapsamındaki kar­bon ticareti mekanizmalarının kuralları hâlâ tam netleşmemiş­tir; taraflar, karbon kredilerinin nasıl ölçüleceği, denetleneceği ve yanlış uygulamaların nasıl engel­leneceği konusunda ortak bir ze­min bulmakta zorlanmaktadır­lar.

Bu nedenle COP31 öncesinde teknik çalışma platformlarının ve ön istişare toplantılarının ku­rulması önemli bir adım olabilir.

Karbon muhasebesi, kredilerin çift sayımının (aynı azaltımın iki kez raporlanmasının) önlenme­si ve finansman akışlarının nasıl izleneceği gibi konularda tarafla­rın üzerinde uzlaşabileceği ortak metodolojiler geliştirmek, siyasi gerilimi azaltabilir.2 Uygulama boşluğunu ka­patmakParis Anlaşması şeffaflık esa­sına dayalı bir çerçeve kurmuş­tur.

Ancak bugün tartışma, he­deflerin raporlanmasından çok bu hedeflerin küresel sermaye hareketlerini nasıl yönlendirdiği üzerine yoğunlaşmaktadır.

Açık­lanan finansman paketlerinin hangi ülkelere aktığı, hangi tek­nolojileri ölçeklendirdiği ve han­gi sanayi merkezlerini güçlen­dirdiği artık belirleyicidir.

Bu ne­denle finansman taahhütleri ile reel yatırım sonuçları arasındaki mesafe yalnızca bir güven sorunu değil, aynı zamanda küresel eko­nomik güç dağılımını etkileyen bir meseledir.

COP31, finansman akışlarını daha öngörülebilir, iz­lenebilir ve sonuç odaklı bir çer­çeveye oturtabilirse, iklim poli­tikası çevresel taahhütlerin öte­sine geçer.3 Bölgesel entegrasyonu stratejik bir araç olarak konumlandırmakBölgesel enerji piyasalarının derinleşmesi, yenilenebilir kay­nakların şebekeye daha etkin en­tegrasyonu ve sınır ötesi bağlan­tısallığın güçlendirilmesi salt teknik düzenlemeler değildir.

Bunlar maliyetleri rasyonelleşti­ren, arz güvenliğini pekiştiren ve dönüşümün ölçeklenmesini sağ­layan stratejik araçlardır.

Enerji sistemleri entegre oldukça yeni­lenebilir üretimin sisteme katı­lımı kolaylaşır, esneklik artar ve bölgesel ekonomik yapı daha da­yanıklı bir zemine taşınır.Bu nedenle mesele yalnızca küresel hedefleri güncellemek­le sınırlı değildir.

Bölgesel ener­ji entegrasyonu, bağlantısallık projeleri ve yerel–bölgesel ini­siyatiflerin katkısı COP günde­minde görünür olmalı ve öncelik­li bir başlık olarak ele alınmalı; bu alan uluslararası finansman mekanizmalarıyla doğrudan eş­leştirilmelidir.

Küresel müzake­re süreçleri ancak somut altyapı yatırımları ve işleyen piyasa me­kanizmalarıyla desteklendiğin­de kalıcı ve ölçülebilir ekonomik sonuç üretebilir.