İran'ın kimlerle ticareti var? 85 milyar dolarlık ticarete kuşatma

ABD Başkanı Donald Trump, Tahran’a yönelik yeni yaptırımlar açıkladı.

Bu kez yaptırımlar doğrudan İran’ı değil, İran’la ticaret yapan ülkeleri hedef alıyor.

Trump, İran’la ticari ilişkisi bulunan ülkelerin ABD ile yaptıkları ticarete yüzde 25 gümrük tarifesi uygulanacağını duyurdu.

Bu karara tepki gösteren İran Dışişleri Bakanlığı, yayımladığı açıklamada söz konusu yaptırımları “vatanını korumak için direnen İran halkından intikam alma girişimi” olarak niteledi.

İran’ın dış ticaret tablosu İran Gümrük İdaresi’nin açıkladığı son verilere göre, İran’ın İran takvimine göre yılın ilk 9 ayında (21 Mart 2024’ten itibaren) toplam dış ticareti 148 milyon 226 bin ton mal karşılığında 85 milyar 394 milyon dolar oldu.

Bu dönemde İran, 118 milyon 901 bin ton malı 41 milyar 243 milyon dolar değerinde ihraç etti.

Aynı dönemde ülkeye 29 milyon 325 bin ton mal ithal edilirken, ithalatın toplam değeri 44 milyar 151 milyon dolar olarak kaydedildi.

Petrolün yanı sıra İran’ın ihracat kalemleri arasında metanol, üre, polietilen ve amonyak gibi petrokimya ürünleri öne çıkıyor.

Bu ürünler ağırlıklı olarak Çin, Hindistan ve Güneydoğu Asya ülkelerine ihraç ediliyor.

İran, aynı zamanda dünyanın en büyük safran üreticisi konumunda bulunuyor ve küresel üretimin yüzde 90’ından fazlasını karşılıyor.

Safran, çoğunlukla İranlı ihracat şirketleri aracılığıyla Avrupa, Birleşik Arap Emirlikleri ve Güney Kore başta olmak üzere birçok ülkeye gönderiliyor.

Bunun yanı sıra fıstık ve domates gibi gıda ürünleri de ihraç ediliyor.

Ancak tüm bu kalemlere rağmen, İran ihracatından çok daha fazla ithalat yapan bir ülke konumunda.

İran’ın ithalatında gıda ürünleri yaklaşık üçte birlik paya sahip.

Başlıca ithalat kalemleri arasında mısır, pirinç, ayçiçeği tohumu, bitkisel yağlar ve soya fasulyesi bulunuyor.

En büyük ithalat kalemi ise altın.

Ekim 2025 öncesindeki 12 ayda İran, 7,6 milyar dolarlık altın ithal etti.

Bu rakam, bir önceki yıl 8,4 milyar dolar seviyesindeydi.

Başlıca ticaret ortakları Çin, İran’ın ticari ilişkide bulunduğu 100’den fazla ülke arasında en büyük ithalatçı konumunda yer alıyor.

Ekim 2025’e kadar Çin’in İran’dan aldığı malların değeri 14 milyar doları aştı.

Irak, Birleşik Arap Emirlikleri ve Türkiye de İran’ın en büyük ticaret ortakları arasında bulunuyor.

Birleşik Krallık ile İran arasındaki toplam mal ve hizmet ticareti, 2025’in ikinci çeyreğinde sona eren dört çeyreklik dönemde 420 milyon sterlin (yaklaşık 567,4 milyon dolar) olarak gerçekleşti.

Bu rakam, 2024’ün aynı dönemine kıyasla yüzde 8 artış anlamına geliyor.

İran ile Avrupa Birliği arasındaki ticaret hacmi ise 2025’in ilk 10 ayında 3,102 milyar avro oldu.

Hindistan ile İran arasındaki ikili ticaret hacmi de aynı dönemde 1,34 milyar dolar olarak kaydedildi.

Hindistan’ın İran’a başlıca ihracat ürünleri arasında basmati pirinci, meyve, sebze, ilaç ve diğer farmasötik ürünler yer aldı.

Türkiye’nin İran’a ihracatı, 2025 yılının tamamında 2,3 milyar dolar, ithalatı ise yılın 11 ayında 2,2 milyar dolar olarak gerçekleşti.

Güney Kore’nin İran’a ihracatı Ocak–Kasım 2025 döneminde 129 milyon dolar, ithalatı ise 1,6 milyon dolar seviyesinde kaldı.

Japonya ise İran’dan sınırlı miktarda meyve, sebze ve tekstil ürünü ithal ederken; İran’a makine ve motorlu taşıt parçaları ihraç etti.

Yaptırımlar ticaretin yönünü değiştirdi Son yıllardaki veriler, İran’ın dış ticaret yapısının yaptırımlar, döviz kuru dalgalanmaları ve ticaretin bölgesel pazarlara yönelmesi gibi faktörlerden güçlü biçimde etkilendiğini gösteriyor.

Resmi veriler, 2018’den bu yana yaptırımların ticaret üzerinde ciddi baskı oluşturduğunu, buna karşın komşu ülkelerle ticaretin istikrarlı ve artan bir seyir izlediğini ortaya koyuyor.

İSNA’ya göre, son üç yılda İran, yaptırımların yol açtığı kısıtlamalara karşı komşularla ticaretin payını belirgin biçimde artırdı. 2020’de komşu ülkelerle ticaret 36,5 milyar dolar seviyesindeyken, bu rakam 2023’te 60,7 milyar dolara yükseldi.

Bu artış, Avrupa ve Doğu Asya ile ticaretin bankacılık ve petrol kısıtlamaları nedeniyle gerilediği bir dönemde gerçekleşti.

İran; Irak, Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, Ermenistan, Katar, Umman, Afganistan, Pakistan, Rusya, Kazakistan, Bahreyn, Kuveyt ve Suudi Arabistan ile kara ve deniz sınırlarını paylaşıyor.

Bu ülkeler arasında BAE, Irak ve Türkiye, İran’ın her zaman en büyük üç ticaret ortağı oldu ve bazı yıllarda bölgesel ticaretin yüzde 50’sinden fazlasını oluşturdu.

Uzun vadeli görünüm Resmi raporlar, 2000’li yılların ilk on yılında İran’ın dış ticaret koşullarının görece elverişli olduğunu ortaya koyuyor. 2002–2010 döneminde ortalama ihracat 13,66 milyar dolar, yıllık ortalama ihracat artışı ise yüzde 23,18 oldu.

Aynı dönemde ortalama ithalat 43,27 milyar dolar, yıllık büyüme oranı yüzde 15,51 olarak gerçekleşti.

İkinci on yılla birlikte yaptırımların ağırlaşması, ihracat ve ithalatta sert dalgalanmalara yol açtı. 2011’de ihracat artışı yüzde 27,37 iken, 2020’de yüzde -15,84 ile dip seviyeyi gördü.

Bu dönemde ihracatın ortalama büyüme oranı yüzde 3,73’e geriledi.

İthalatta ise yıllık ortalama büyüme yüzde -3,25 oldu.

Buna rağmen, bazı yıllarda ithalattaki sert düşüş ve komşu ülkelere yapılan petrol dışı ihracatın artması, İran’ın ticaret dengesini pozitife çevirdi. 2015, 2016 ve 2018 yıllarında ticaret dengesi fazla verdi.

ABD’nin 2017–2018’de nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından uygulanan yaptırımlar, İran’ın dış ticaretinde dönüm noktası oldu.

Bu süreçte Avrupa ve Doğu Asya ile ticaret sert biçimde azalırken, İran yakın pazarlara, takas ve dolar dışı ödeme yöntemlerine, BDT ülkeleri ve Körfez pazarlarına yöneldi.

Komşu ülkeler, taşıma kolaylığı, finansal esneklik ve karşılıklı ihtiyaçlar nedeniyle İran için doğal alternatif pazarlar haline geldi.