İlk sesli ve sözlü film: ‘Makine sayesinde’

Sesli sinemanın Türkiye’ye gelip gelmeyeceği, gelirse de yabancı dilde “konuşan sinema”nın özellikle Türkçemiz açısından ne gibi sorunlar yaratabileceğinin tartışıldığı bir dönemde öne çıkan görüşlerden biri de bizim mutlaka kendi dilimizde sesli filmler yapma çalışmalarına girişmemiz olur.

Sesin sinemaya girdiği 1928-1931 döneminde yılda yalnızca tek bir film üretebilen sinemamızda bunun sanıldığı gibi pek kolay olamayacağı da ortaya çıkar.

Filmlerin seslendirilme işlemlerinin yapılacağı stüdyolarla, salonların sesli filme uygun donanımlardan yoksun oluşları, bu zorluğun önündeki başlıca engeller olur.

Bir süre sonra Muhsin Ertuğrul, İpek Film adına çektiği “İstanbul Sokaklarında-1931” filmiyle bu engelleri kısmen açmanın yolunu bulur.

Seslendirme sorununu Paris’teki Epinay stüdyolarında Tobis Klang işlemiyle seslendirerek çözer.

Böylece bir filmle Türk sinema tarihimizde iki ilke birden imza atar.

Bu ilkler; Türk sinemasındaki ilk sesli filmle, yine bir ilk olan ortak yapım (Türk-Yunan-Mısır) projesidir.

Ancak Muhsin Ertuğrul bu ilk oluşlarda yalnız değildir.

Cumhuriyet gazetesinin 14 Mayıs 1932 tarihli ilk sayfasında “Filmcilikte İnkişaf” başlığı ile tek sütün yayımlanan bir haberde, Türkçe sesli ve sözlü “Makine Sayesinde” adlı bir filmin yapıldığı yer alır.

Haberde,  son hafta zarfında Türk filmciliği âleminde büyük bir muvaffakiyet elde edildiği, şimdiye kadar memleketimizde film imali hususunda kafi derecede vesait mevcut olmaması dolayısıyla yapılacak herhangi bir film için Avrupa stüdyolarında çalışmak mecburiyeti hasıl olunduğundan söz edilip  “Halbuki Türkiye’de Avrupa mütehassıslarına ve stüdyolarına muhtaç olmaksızın sesli ve konuşan filmler vücuda getirilemeyeceğini anlamak için yapılan tecrübelerin  memnuniyet verici olup “Makine Sayesinde” isimli “sesli” ve “konuşan” bir filmin” yapıldığı  belirtilir.

Mühendis Osman Ragıp Beyin kendi icadı olan sesli makinesiyle yaptığı Türk sinemasının ilk sesli ve sözlü kısa filmi olan “Makine Sayesinde” filminin yönetmenliğini, sanat yaşamına 1917’de tiyatro oyunları yazarak atılan, sinema gazetesi çıkaran ve 1925’te de Mısır’a gidip Isıs Film Corparation’ı kurarak bu ülkenin sinemasının oluşmasında önemli katkıları olan Vedat Örfi (Bengü) üstlenir.

Filmin operatörlüğünü (kameramanlığını) Muhsin Ertuğrul’un birçok filminde çalışan Cezmi ve Vedat (Ar) kardeşler, ses mühendisliğini ise makinenin mucidi olan Osman Ragıp Bey yapar ve filmin ilk gösterimi 1932 yılının Mayıs ayı başlarında yapılır.

Makineyi yapan mühendis Osman Vehbi Bey’in oğlu Ragıp Osman Bey, eğitimini Almanya’da yapmış, Türkiye’ye döndüğünde ilk sesli film makinesinin planları üzerinde çalışmalar yapmıştır.

Böylece hem Türk ustalarıyla döktürerek yaptığı ilk sesli film makinesi hem de bu makineyle çektiği ilk sesli kısa Türk filmiyle iki ilke birden imza atmıştır.

Cumhuriyet gazetesi, Ragıp Osman Bey’in ilk sesli sinema makinesi ile çekilen ilk sesli kısa Türk filmini konu alan haberinden üç gün sonra yine birinci sayfasında  bu kez “Filmcilikte İnkişaf: Türkçe Sesli ve Sözlü Gayet Güzel Bir Küçük Film” başlığı ile ikinci bir haber daha yayımlayarak, son hafta zarfında Türk filmciliği âleminde büyük bir başarı kazanıldığı, o güne kadar sesli filmin yapılması için gerekli tekniğe sahip olunmadığı için bu konuda Avrupa stüdyolarında çalışmanın kaçınılmaz olduğu, ancak son günlerde ülkemizde bu konuda yapılan çalışmalarla Avrupa stüdyolarına gerek duyulmayacağı belirtilmiştir.

Sözü edilen haberde “Makine Sayesinde” filmi, ilk sesli yerli film olarak belirtilmiştir.

Oysaki ilk sesli Türk filmi Muhsin Ertuğrul’un yönetiminde (Türk-Mısır-Yunan) ortak yapımı olarak çevrilen “İstanbul Sokakları”dır.

Bu filmin Epinay stüdyosunda sınırlı kişilere gösterilen ilk gösterimini saymazsak, Türkiye’deki ilk gösterimi 1 Aralık 1931’de basına olmuştur.

İlk sesli Türk filmi olarak lanse edilen “Makine Sayesinde” filminin ilk gösterimi ise 1932 yılının Mayıs ayı başlarında, tahminen 13 Mayıs’ta gerçekleşmiştir. “Makine Sayesinde” filmi için ilk sesli ve konuşan film yerine, ilk sesli kısa film tanımlamasını yapmak daha doğrudur.

Mühendis Ragıp Osman Bey’in kendi olanaklarıyla yaptığı ilk yerli sesli film makinesiyle çekilen ilk sesli kısa film “Makine Uğruna” zamana yenik düşerek günümüze kadar gelememiştir.

Filmin içeriği, türü, hangi sinema(lar)da gösterildiği ile makinenin mucidine ilişkin bilgilerimiz oldukça sınırlıdır.

Film bu özellikleriyle Türk sinemasının “kayıp filmler” listesinde ilk sırayı alır.