Birçok fabrikada üretim durabilir

ŞEHRİBAN KIRAÇ / NEFESUluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Dr.

Fatih Birol, 1970’lerde petrolde yaşanan kriz gibi bir krizin nadir toprak elementlerine yaşanabileceği uyarısı yaptı.

Birol, “Bakır, kobalt, lityum, nikel, manganez gibi nadir toprak elementlerinde kritik minerallerde Çin’in hakimiyeti var.

Çin bugün kritik minerallerde A ya da B’yi ihraç etmeyeceğim dese Avrupa’daki, Türkiye’deki Amerika’daki birçok fabrika durabilir.

Böyle bir risk var” dedi.

IEA Başkanı Dr.

Fatih Birol ile dünya enerji piyasasını konuştuk.KARA BULUT GİBİDünyada jeopolitik riskler, savaşlar artıyor, bu enerji sektörünün geleceğini nasıl etkiliyor?Dünya şu anda jeopolitik olarak garip ve istisnai bir dönemden geçiyor.

Enerjiyi son dönemde çok fazla etkileyen jeopolitika bir kara bulut gibi dünya enerji sektörünün üstüne geliyor.Enerjiyle jeopolitik her zaman iç içe olmuştur, olacaktır da.

Petrol krizi, doğal gaz krizi, başka şeyler de yaşadık.

Ama hepsinin bir araya geldiği ve jeopolitikanın enerji sektörünü bu kadar etkilediği bir dönem olmadı.Aynı anda petrolde, doğalgazda, kritik minerallerle bunların hepsinde bunu görüyoruz.

Dünya politik sisteminde muazzam bir değişim var.

Yıllardan beri süren ülkeler arası ittifaklar gevşiyor, bazıları dağılıyor.

Yeni tür ittifaklar kuruluyor.Bunlar da jeopolitikanın enerji üzerindeki etkisini her geçen gün daha fazla hissettiriyor.

Enerji güvenliği her zaman için çok önemli oldu.

Ama bugünlerde ve önümüzdeki yıllarda daha da önemli olacak.

PETROL TALEBİ YAVAŞLIYOR2025’te petrol fiyatlarında düşüş yaşandı. 2026 için öngörüleriniz neler?2024’te petrol piyasalarında daha konforlu, daha arzın bol olduğu ve fiyatların aşağı doğru düşeceği bir döneme gideceğiz demiştik.

Petrol talebi geçmişe göre büyümesi yavaşlıyor.

Amerika beşlisi dediğim ülkelerde muazzam miktarda petrol üretimi oldu.Fiyatlar aşağı doğru düşecek demiştik.

Bunu söylediğimiz zaman petrol 80 dolar civarındaydı.

Şimdi 60 dolara indi. 2026’da da çok önemli krizler olmazsa bu seviyelerde petrol fiyatları görebiliriz.

Çünkü piyasada petrole talep oldukça zayıf.

Fiyatların düştüğü dönem jeopolitik gerilimlerin en yüksek olduğu dönem.

Geçmişte Orta Doğu'da ufak bir şey olduğu zaman fiyatlar hemen fırlardı.

Peki ileride ne olacak?Şimdi dünyada o kadar fazla belirsizlik var ki.

Petrolle ilgili iki tane senaryomuz var.

Bir tanesi petrol talebi 2030-2040’a kadar devam edecek.

Diğeri de 2030’da belli bir seviyeye gelecek ve orada devam edecek.

Ama bunu belirleyecek şey; dünya ulaştırma sektöründeki elektrifikasyon ne kadar olacak?

Ulaştırma sektörü, toplam petrol tüketiminin yüzde 45’ini temsil ediyor.

Ama kısa dönemde petrol ithal eden ülkeler için rahat bir dönem olacağını söyleyebiliriz.DÜNYA ELEKTRİK ÇAĞINA GİRİYORDünyada elektrik, enerji talebi artıyor o tarafta öngörünüz nedir?Elektrik talebi ve enerji talebi her zaman için büyüyor.

Son yıllarda elektrik talebi toplam enerji talebinden iki misli daha hızlı büyüdü.

Gelecek 10 yılda elektrik talebi enerji talebinden 6 misli daha hızlı büyüyecek.

Şimdiye kadar görmediğimiz kadar elektrik tüketimi arttı. 2026 ve önümüzdeki yıllarda da çok büyüyecek.Dünya elektrik çağına giriyor.

Elektrik konutta sanayide kullanılıyor ama kullanımın olduğu üç yeni alan devreye girdi.

Birincisi yapay zeka kaynaklı veri merkezleri.

Bunların 7/24 elektriğe ihtiyacı var.

Orta ölçekli bir veri merkezi 100 bin kişilik bir şehir kadar elektrik harcıyor.Veri merkezleri dünyanın her tarafında mantar gibi artıyor.

Yapay zeka konusunda ülkeler arasında muazzam bir rekabet var.

Kimin elektriği var, kimin yok?

Bu konuda Çin hem Amerika'dan hem Avrupa'dan birkaç adım önde.

Hem elektriği ve altyapısı var.LİDER BAZI MARKALAR SIKINTIYA GİRECEKElektrik çağı dediniz bunun tetikleyicisi neler?2025’te elektrik talebinin yüzde 85’i yenilenebilir kaynaklardan karşılandı.

Ülkeler elektriği nasıl arttırabilirim diye muazzam bir yarışa girdiler.

Bu elektrik çağının birinci tetikleyicisi.

İkinci tetikleyici klima kullanımının artması.

İklim değişikliği oldukça klima kullanımı artacak.

Üçüncü ve yeni büyük tetikleyici elektrikli arabalar.Dünya otomotiv sektörü muazzam bir dönüşüm yaşıyor.

Avrupa ve Amerikalı şirketler bundan çok ciddi ekonomik darbeler alıyor.

AB ülkeleri yıllarca en büyük araba üreticileriydi. 2024 itibarıyla Çin dünyanın en büyük araba üreticisi oldu.Şu anda dünyada üretilen her 10 arabanın 5’i Çin’de üretiliyor.

Arabaların yeni satın alma ülkeleri gelişmiş ülkeler değil gelişmekte olan ülkeler. 5 yıl önce satılan araçların yüzde 5’i elektrikliydi.

Şimdi yüzde 25’i, bu daha büyüyecek.

Almanya, Japonya ve G.

Koreli büyük markaların tahtları sallanıyor.

Lider bazı markalar sıkıntıya girecek. 1970’TEKİ KRİZE BENZER BİR KRİZ YAŞANABİLİRŞu anda dünyanın gündeminde kritik mineraller var, bu alanda ne tür fırsatlar ve riskler var?

Kritik mineralleri bazılarımız sadece temiz enerji, teknoloji, güneş, panelleri zannediyor ama esas mesele burada değil.

Kritik mineralleri şu anda savunma sanayinde dronlardan tutun, araba yapımına kadar, çiplere, yapay zekaya kadar her yerde kullanılıyor.Çin kritik minerallerde herkesten önce uyanmış ve çalışmaya başlamış.

Çin kritik minerallerde kendi ülkesinde Asya ve Latin Amerika’da mineralleri ve madenleri almak için bazı anlaşmalar yaptı.

Daha da önemlisi inanılmaz şekilde ülkesinde mineralleri rafine etme tesisleri kurdu.

Çin bu alanda diğer ülkelerden en az 10 yıl ileride.1970’lerde nasıl ki petrol krizi yaşadıysak kritik minerallerde yakın zamanda böyle bir kriz yaşayabiliriz.

Artık dünyadaki ticaret göbeğinde kritik mineraller olacak.

Bu konuda biz uyardık.

Ta ki Çin 2025 Nisan’da bazı minerallerin ihracatını sınırlıyorum deyince ye kadar.

O zaman millet sarsıldı.

Özellikle araba tedarik zinciri felce uğradı.Çin’in rafinaj piyasasındaki payı yüzde 92.

Şimdi diğer ülkeler rafinaj yatırımlarını teşvik ediyor.

Ama yatırımları yapsalar da 2035’e kadar Çin’in bu alandaki payını en fazla yüzde 75’e çekebilecekler.

Çin’in elinde muazzam bir güç var.ÇİN TÜM ÜLKELERDEN EN AZ 10 YIL İLERİDEGerçekten 1970’teki petrol krizine benzer bir kriz yaşama ihtimalimiz var mı?1970’lerde dünya çok ciddi petrol krizi yaşadı.

Bunun nedeni de dünyadaki en önemli stratejik emtia olan petrol sadece birkaç ülkenin elindeydi.

Ülkeler orada büyük bir ambargo uyguladılar ve dünya ekonomisi çok büyük bir sarsıntı geçirdi.Bu sarsıntı yıllar boyunca tüm dünyayı etkiledi.

Büyük petrol, benzin kuyrukları oldu.

Ekonomiler, resesyona girdi.

Şimdi onun bir benzerini eğer tedbir almazsak kritik minerallerde görebiliriz.

Bakır, kobalt gibi nadir toprak elementlerinde kritik minerallerde tek bir ülkenin Çin’in hakimiyeti var.Çin tüm ülkelerden en az 10 yıl ileride.

Çin bugün istese kritik minerallerde A ya da B’yi ihraç etmeyeceğim dese Avrupa’daki, Türkiye’deki Amerika’daki birçok fabrika durabilir.

OTOMOTİV ETKİLENİRMesela Çin hangi mineralin ihracatını durdurabilir?Mesela bunların bir tanesi nadir toprak elementleri. 2025 Nisan ayında Çin nadir toprak elementleri ihracatına kısıtlama getirdi.

Bu olunca dünyadaki tüm otomotiv firmaları büyük şoka girdiler.

Çünkü böyle bir şey olacağını hiç düşünmediler.İhracatın durması tedarik zincirinin felce uğraması demektir.

Pazarlıklardan sonra Çin bu ihracat kısıtlamasını nispeten kaldırdı.

Ancak elinde böyle bir kart olduğunu dünyaya gösterdi.

Çin’in bunu ileride de yapma potansiyeli var.En büyük sıkıntıyı hangi sektör yaşar?Otomotiv sektörü, cep telefonları, dronelar, savunma sanayi, birçok sektör bu nadir toprak elementlerine bağlı.

Her sektörü etkileyebilir.

ALICILARIN ELLERİ GÜÇLENECEKPetrol tarafında fiyat düşecek dediniz doğalgazda neler yaşanacak?

Fiyat düşüşlerinden tüketiciler faydalanacak mı? 2025’te petrol ve doğalgazda fiyatlar aşağıya indi. 2025’te petrol fiyatları 20 dolar düştü. 80 dolardan 60 dolara geldi.

Bu muazzam bir düşüş.

Doğalgazda da büyük düşüş oldu.

Her iki alanda da çok yüksek üretim oldu.

Talep de düşük o yüzden fiyatlar düşüyor. 2026 yılında da çok büyük jeopolitik sürprizler olmazsa fiyatlar makul seviyede devam edecek.

Doğalgazda çok rahat bir döneme giriyoruz.

Şimdiye kadar görülmemiş miktarda LNG, sıvılaştırılmış doğalgaz piyasalara girdi.

Son 40 yılda gelen gazın neredeyse yarısı son 5 yılda gelecek.

Bu da doğalgaz fiyatlarında düşüşü getiriyor.

Şimdiye kadar doğalgaz piyasaları uzun yıllarca satıcıların piyasasıydı.

Şimdi alıcıların piyasası olacak.

Alıcıların elleri güçlenecek.