Umut hakkı nedir? Umut hakkı neyi kapsıyor?

Umut hakkı son dönemde, PKK Silahlı Terör Örgütü lideri Abdullah Öcalan’ın bu haktan yararlanıp yararlanamayacağı tartışmalarıyla yeniden kamuoyunun gündemine geldi.

MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin 22 Ekim 2024 tarihli TBMM Grup Toplantısı’ndaki açıklamaları da tartışmaları alevlendirdi.

Umut hakkı ne anlama geliyor?

Umut hakkı, mahkûmun cezasının ömür boyu sürmesi durumunda dahi, belirli bir süre sonra cezasının gözden geçirilebilmesini ve koşullu salıverilme ihtimalinin değerlendirilmesini öngörüyor.

Bu hak, doğrudan tahliye anlamına gelmiyor.

AİHM’e göre önemli olan, kişinin serbest kalma ihtimalinin tamamen ortadan kaldırılmamış olması ve cezasının yeniden değerlendirmeye açık olması.

Mahkeme içtihatlarına göre, bir kişinin işlediği suçun niteliği ne kadar ağır olursa olsun, insan olma vasfı gereği geleceğe dair umut taşıma hakkı bulunuyor.

Umut hakkı, kişinin insani değerlerinin korunmasını ve ileride hatalarını telafi edebilme imkânının tamamen yok edilmemesini amaçlıyor.

Türk hukuk sisteminde koşullu salıverilme sınırları Türk hukuk sisteminde bazı suçlar bakımından koşullu salıverilme imkânı sınırlandırılmış durumda.

Özellikle şu suçlar kapsamında hüküm giyenler için koşullu salıverilme hükümleri uygulanmıyor: Devletin güvenliğine karşı suçlar Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar Milli savunmaya karşı suçların örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmesi Bu düzenlemeler nedeniyle, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan bazı hükümlüler için fiilen ömür boyu ceza söz konusu oluyor.

Abdullah Öcalan kararı ve AİHM içtihadı Abdullah Öcalan, 28 Nisan 1999 tarihli yerel mahkeme kararı ve 25 Kasım 1999 tarihli Yargıtay onamasıyla, mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 125. maddesini ihlal ettiği gerekçesiyle idam cezasına mahkûm edildi.

Daha sonra Anayasa ve TCK’da yapılan değişikliklerle bu ceza ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çevrildi. 2002 ve 2005 yıllarında yapılan yasal düzenlemelerle Öcalan’ın koşullu salıverilmeden yararlanmasının önü kapatıldı.

Ancak AİHM, 18 Mart 2014 tarihli Öcalan v.

Türkiye (No.2) kararında, serbest kalma umudu olmaksızın ömür boyu hapis cezasının uygulanmasının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. maddesine aykırı olduğuna hükmetti.

Mahkeme, bu durumun umut hakkını ihlal ettiğini belirtti.

AİHM, Eylül ve Aralık 2015’te benzer başvurularda da aynı yönde ihlal kararları verdi.

Ancak Türkiye, bu kararları uygulamaya koymadı ve Öcalan’ın yanı sıra Selahattin Demirtaş, Figen Yüksekdağ ve Osman Kavala gibi isimler için de umut hakkının uygulanmayacağını açıkladı.

Siyasi tartışmaların odağında umut hakkı MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin TBMM’de yaptığı açıklamada, Abdullah Öcalan’ın tecrit koşullarının kaldırılması ve örgütün lağvedildiğini açıklaması halinde “umut hakkı” ile ilgili yasal düzenleme yapılabileceğini ifade etmesi, konuyu yeniden ülke gündeminin ilk sıralarına taşıdı.

Bu açıklamanın ardından “umut hakkı nedir, neyi kapsar, kimler için uygulanabilir?” soruları kamuoyunda yoğun şekilde tartışılmaya başlandı.

Umut hakkı tahliye anlamına mı geliyor?

Uzmanlara göre umut hakkı, otomatik bir tahliye hakkı değil.

Bu hak, belirli bir sürenin sonunda cezanın yeniden değerlendirilmesini ve hükümlünün durumunun gözden geçirilmesini öngörüyor.

Kişinin cezaevi içindeki davranışları, topluma yeniden kazandırılma ihtimali ve pişmanlık durumu gibi kriterler dikkate alınıyor.

Dolayısıyla umut hakkı, doğrudan serbest kalmayı değil; serbest kalma ihtimalinin tamamen ortadan kaldırılmamasını ifade ediyor.

Temelinde ise insanlık onurunun korunması ilkesi yer alıyor.