Öncelikle Mavi Vatan’da sondaj - Hikmet Sami Türk

Yeni derin deniz sondaj gemimiz Çağrı Bey, 15 Şubat’tan bu yana petrol ve doğalgaz aramak amacıyla Somali’ye gitmek için yolda.

Konuyu geniş bir açıdan ele almakta yarar var.

Anayasamızın “Tabii servetlerin ve kaynakların aranması ve işletilmesi” kenar başlıklı 168. maddesine göre, “Tabii servetler ve kaynaklar devletin hüküm ve tasarrufu altındadır.

Bunların aranması ve işletilmesi hakkı devlete aittir.

Devlet bu hakkını belli bir süre için, gerçek ve tüzelkişilere devredebilir.

Hangi tabii servet ve kaynağın arama ve işletmesinin, devletin gerçek ve tüzelkişilerle ortak olarak veya doğrudan gerçek ve tüzelkişiler eliyle yapılması, kanunun açık iznine bağlıdır.” Bu hükmün ve ondan önce 1961 Anayasası’nın aynı konudaki 130. maddesinin kaynağı 7.3.1954 tarih ve 6326 sayılı Petrol Kanunu ile aynı tarih ve 6327 sayılı Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı Kanunu’dur.

Günümüzde bu kanunların yerini 30.3.2013 tarih ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu ile Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı Ana Statüsü almıştır.

TPAO VE ÇALIŞMALARI Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO), kamu adına hidrokarbon arama, sondaj, üretim, rafineri ve pazarlama faaliyetlerinde bulunmak amacıyla kurulmuştur.

Ana statüsüne göre TPAO, “tüzelkişiliğe sahip, faaliyetlerinde özerk, sorumluluğu sermayesiyle sınırlı bir iktisadî devlet teşekkülüdür”.

Daha önce büyük pay sahipleri Hazine, T C Emekli Sandığı, Ordu Yardımlaşma Kurumu, Etibank, Sümerbank ve Türkiye İş Bankası iken (1) günümüzde bütün paylar Türkiye Varlık Fonu’nda toplanmıştır.

Kamu iktisadi teşebbüsü olarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’na bağlanmıştır.

Ulusal petrol ortaklığı olarak TPAO, 1954’te başladığı çalışmalarını günümüzde de yurtiçinde ve dışında sürdürmektedir.

Ancak bu çalışmalarda önceliğin anavatan, denizleriyle “Mavi Vatan” olması genel beklentidir.

Fakat beş yıldan beri Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin Güneybatı kıyılarında hidrokarbon arama ve derin deniz sondaj çalışmaları durmuş bulunmaktadır.(2) Oysa Türkiye, henüz katılmadığı BM Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne göre yalnız 12 deniz milini geçmeyen karasularında değil; bunun ötesinde 200 deniz miline kadar uzanabilen münhasır ekonomik bölge ile kara ülkesinin doğal uzantısı olarak belirli kriterlere göre 200 deniz mili ötesine kadar giden kıta sahanlığında da sismik araştırmalar ve sondajlar yapmak, petrol ve doğalgaz bulduğu takdirde bunları işletme hakkına sahiptir.(3) DERİN DENİZ SONDAJ GEMİLERİ Halen TPAO, çeşitli tarihlerde Norveç ve Güney Kore gibi ülkelerden satın aldığı, ileri teknolojiye sahip altı derin deniz sondaj gemisinden oluşan güçlü bir enerji filosuna sahiptir.

Cumhuriyet döneminin kazanımları olan bu gemilere Osmanlı padişahları Fatih, Yavuz, Kanuni, Abdülhamit Han ve Yıldırım ile Büyük Selçuklu Çağrı Bey’in adları verilmiştir.

İki sismik araştırma gemisi (Oruç Reis, Barbaros Hayreddin Paşa), 11 destek gemisi, bir inşaat gemisi ve bir yüzer üretim platformu filoyu tamamlıyor.

Türkiye’nin böyle bir filo oluşturması, denizlerdeki doğalgaz ve petrol rezervlerini arayıp çıkarmak suretiyle enerji alanında dışa bağımlılığı azaltmaya, yerli üretimi artırmaya ve enerji güvenliğini sağlamaya yöneliktir. 12 bin 200 metre derin deniz sondaj kapasiteli Fatih, Yavuz, Kanuni ve Abdülhamid Han gemileri halen Karadeniz’de Sakarya Gaz Sahası’nda görev yapıyor. 12 bin metre derin sondaj kapasitesine sahip iki yeni gemiden biri olan Yıldırım,§ Karadeniz sondajlarına katılacak; diğeri Çağrı Bey ise Somali kıyılarında sondaj yapacaktır.

ÇAĞRI BEY’İN SOMALİ GÖREVİ Bu amaçla Çağrı Bey, 180 kişilik mürettebatı ile 15 Şubat 2026 günü Mersin Taşucu Limanı’ndan ilk uluslararası görev yeri olan Somali’ye uğurlandı.

Çağrı Bey’e gerektiğinde korsanlara karşı savunma amacıyla Deniz Kuvvetleri’ne ait TCG Sancaktar, TCG Gökova ve TCG Bafra adlı savaş gemileri eşlik edecek.

Ayrıca Altan, Korkut ve Sancar destek gemileri de sondajların kesintisiz, güvenli ve verimli yürütülmesini sağlayacak.

Çağrı Bey filosunun hareket tarihinden 45 gün sonra Mogadişu Limanı’na varması bekleniyor.

Bir buçuk aylık uzun yol, Çağrı Bey’in Akdeniz’i baştan başa geçtikten, Cebelitarık Boğazı’ndan Atlas Okyanusu’na çıktıktan sonra, Afrika’nın Batı kıyılarını takip ederek Ümit Burnu’nu dönüp Afrika’nın doğu kıyılarından Somali’ye ulaşacak bir rota izlemesinden kaynaklanıyor.

Süveyş Kanalı’ndan geçerek kısa yoldan Somali’ye gitmek yerine Afrika’yı dolanma zorunluğu ise uzunluğu 228, genişliği 42 metre olan Çağrı Bey’in kule yüksekliğinin 114 metre olmasından kaynaklanmaktadır.

Çünkü Süveyş Kanalı’ndan (azami ölçülerle) uzunluğu 400, genişliği 77.5, su düzeyinden yüksekliği 68 metre olan, 240 bin ton taşıma kapasitesine sahip gemilerin geçmesine izin verilmektedir.

Aslında deniz altında petrol ve doğalgaz aramak için savaş gemilerinin eşliğinde uzak denizlere gitmeye gerek yok.

Kuzeyde Karadeniz, batıda Ege Denizi, güneybatıda Akdeniz’le çevrili, Anadolu ve Trakya arasında Marmara Denizi olan Türkiye’nin neresinde petrol ve doğalgaz rezervi bulunduğu sismik araştırmalar veya başka yöntemlerle saptanırsa orada sondaj yapılabilir.

UYGUN AMAÇ, UYGUN ARAÇ Öncelik Türkiye’nin denizleriyle Mavi Vatan’da olmak kaydıyla; -halen Libya, Nijer, Somali, Venezuela, Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan ve Pakistan’da anlaşmalarla yapıldığı gibiuluslararası ekonomik ilişkileri geliştirmek için sıra, dışa açılım programlarına geldiğinde; bunu da uygun araçlarla, denizlerde sondaj gemileriyle yapmak gerekir.

Örneğin Somali açıklarında petrol ve doğalgaz aramak için oraya Afrika’yı çevreleyen denizlerin hepsinden geçen bir rotadan değil, en kestirme rota olarak Süveyş Kanalı’ndan geçebilecek bir sondaj gemisi gönderilmeliydi.

Dolayısıyla bu gemi Çağrı Bey değil, Süveyş Kanalı’ndan geçiş ölçülerine uygun başka bir gemi olmalıydı.

Her işte olduğu gibi, tabii servet ve kaynakların aranması ve işletilmesinde de amaç kadar, buna ulaşmak için kullanılan araçlar da uygun olmalıdır. --- KAYNAKLAR: (1) Necmeddin Akın, Kaya Erdem, Güven Dinçer, GerekçeliAçıklamalı İktisadî Devlet Teşekkülleri Mevzuatı (1966), s. 273. (2) Emin Özgönül, “Asrın Dümenini Somali’ye kırdık”, Sözcü, 17.02.2026. (3) Hikmet Sami Türk, Türkiye’nin Hukuk ve Siyaset Gündemi, Yetkin Yay., 2023, s. 388 vd “Mavi Vatan Tartışması”.

PROF.

DR.

HİKMET SAMİ TÜRK