Gıda kıtlığı kapıda: Fiyatlar kontrolden çıktı

Savaş nedeniyle kesintiye uğrayan gübre sevkiyatları ve hızla yükselen enerji fiyatları, kırılgan ülkelerde yeni bir gıda fiyatı artış dalgasını tetikleme riski taşıyor.

Bu durum, birçok ülkenin art arda yaşanan küresel şoklardan toparlanmaya başladığı bir dönemde, yıllarca sürebilecek bir gerilemeye yol açabilir.

Gelişmekte olan ülkeler, küresel pandemi ve Ukrayna savaşının gıda, yakıt ve finans piyasalarını altüst etmesinin ardından yeniden güçlenmeye başlamış ve yatırım çekiyordu.

Ancak çatışma, bu kazanımları tersine çevirme ve hane halklarını ailelerini beslemekte zorlanacak bir duruma sürükleme tehdidi oluşturuyor.

Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası Başkanı Odile Renaud-Basso, “Bu durum zamanla fiyatlar, özellikle gıda fiyatları üzerinde büyük bir etki yaratabilir” dedi.

Moody’s Ratings Genel Müdürü Marie Diron’a göre, gelişmiş ekonomilerde gıda ve yakıt, tüketici enflasyon sepetinin dörtte birinden azını oluştururken, birçok gelişmekte olan ülkede bu oran %30 ila %50 arasında değişiyor.

Diron, “Bu durum birçok ekonomiyi dış kaynaklı fiyat dalgalanmalarına karşı özellikle savunmasız bırakıyor” dedi.

Büyük baskı noktalarından biri gübre.

Hürmüz Boğazı, küresel gübre ticaretinin yaklaşık %30’unu taşıyor ve Körfez ülkeleri amonyak ile üre üretiminde büyük tedarikçiler konumunda.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’ne göre, Bank of America çatışmanın küresel üre arzının %65 ila %70’ini tehdit ettiğini belirtiyor ve fiyatlar şimdiden %30 ila %40 artmış durumda.

FAO Baş Ekonomisti Maximo Torero, çatışmanın sadece birkaç hafta daha sürmesi durumunda etkilerin ciddi olacağını belirterek, “Bu ekimi etkileyecek… dünyada temel tahıllar, yem ve dolayısıyla süt ve et arzı azalacak” dedi.

Torero, “Çok az ülke buna dayanıklı” ifadelerini kullandı.

Yakıtın aksine, gübreler için stratejik küresel stoklar bulunmuyor.

Ancak bazı ülkeler diğerlerine göre daha fazla risk altında.

Savaştan uzak olan ve Brezilya ile Arjantin gibi enerji ve tarım devlerine ev sahipliği yapan Latin Amerika bir ölçüde daha korunaklı durumda.

Ancak Brezilya Tarım Bakanı Carlos Favaro, ülkenin gübre tedarikinde sorun yaşayabileceği uyarısında bulundu.

Petrol üreticisi Nijerya’da ise Dangote gübre tesisi bu etkinin bir kısmını dengeleyebilir.

Buna karşılık Somali, Bangladeş, Kenya ve Pakistan gibi ülkeler genellikle büyük gübre stokları tutmuyor ve Körfez tedarik zincirlerine daha bağımlı.

FAO’ya göre Kenya’da gübre maliyetleri zaten yaklaşık %40 artmış durumda.

Gübresinin büyük kısmını Körfez’den temin eden Ruanda da tarım sektörünü korumak için önlemler üzerinde çalışıyor.

Maliye Bakanı Yusuf Murangwa bir basın toplantısında, “Bu baskıyı sınırlamak için üzerinde çalıştığımız birçok şey var” dedi.

GÜBREDEN GIDAYA 2022’de Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik savaşı büyük gıda üreticilerinin tahıl ihracatını aniden sekteye uğratmıştı.

Ancak bu kez daha yüksek gübre fiyatları veya doğrudan kıtlık, ürün verimini düşürebilir.

Aynı zamanda artan enerji fiyatları üretim ve taşımacılık maliyetlerini yukarı çekebilir.

Küresel petrol ve doğalgaz fiyatları çatışmanın başlamasından bu yana %50’den fazla arttı ve bu durum tedarik zincirleri genelinde maliyetleri yükseltti.

Uluslararası Gübre Birliği verilerine göre gübre arzındaki herhangi bir darbe, öncelikle mısır ve buğday gibi azot yoğun ürünlerde hissedilecek.

Artan yem maliyetleri ise zamanla ekmekten kümes hayvanlarına ve yumurtaya kadar birçok ürüne yansıyacak.

Schroders Küresel Ekonomi Başkanı David Rees, “Bu tür arz şoklarında her zaman önce enerji etkisini görürsünüz, ardından bu etki azaldığında ikinci dalga olarak gıda fiyatları gelir” dedi.

Savaştan önce küresel enflasyon yavaşlamış, bazı gıda fiyatları hatta düşüşe geçmişti.

Rees’e göre Ocak ayında küresel gıda enflasyonu en az 2017’den bu yana en düşük seviyelere gerilemişti.

Geçmişte gıda fiyatlarındaki artışlar sosyal huzursuzluklara yol açtı ve bu durum politika yapıcıları alarma geçirdi.

Mısır’da hükümet sosyal istikrarı korumak için ekmeği sübvanse ediyor. 2022’de ise Şili’den Tunus’a kadar birçok ülkede yüksek fiyatlar nedeniyle protestolar yaşandı.

Dolaylı etkiler de baskıyı artırabilir.

Yüksek yakıt fiyatları, tarım ürünlerinin gıda yerine biyoyakıt üretimine yönlendirilmesine neden olabilir.

Körfez ekonomilerinde yaşanabilecek bir yavaşlama ise Pakistan, Lübnan ve Ürdün gibi ülkelere gönderilen işçi dövizlerini azaltabilir.

Piyasalar, enerji kaynaklı enflasyon risklerinin artmasıyla gelişmekte olan ülkelerde hızlı bir parasal gevşeme beklentisini şimdiden geri çekiyor.

Bu değişim büyümeyi de olumsuz etkileyebilir.

Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, gübre alımına destek dahil olmak üzere çeşitli yardım paketlerini değerlendiriyor.

FAO’dan Torero ise savaşın kısa sürede bitmemesi halinde diğer kalkınma bankaları ve hükümetlerin de acil önlemler almaya hazır olması gerektiğini vurguladı.

Torero, “Eğer bu durum bir aydan fazla sürerse… ekim sorunları yaşarız ve verim düşer” uyarısında bulundu.