Düşünce ufkunu açan aydınlar... Beş romancı tartışıyor... Oğuz Atay, Kemal Tahir için ne dedi...

Cumhuriyet gazetesi yazarı Feridun Andaç bugünkü yazısında kendisine yöneltilen ilgi çekici bir soruyu öne çıkarıyor:“Bunca öngörülü diyorsun, tarihi baktığı yerden okumaya çalışan biri diyorsun madem, peki Kemal Tahir aydın mıdır?” Feridun Andaç bu soruya “Roman yazdığına göre aydındır!” yanıtını veriyor.

Peki “Her roman yazan aydın mıdır?” İşte Feridun Andaç’ın yanıtı ve notları:“'Hayır, değildir!'Ama Kemal Tahir’in aydın olup olmadığını tartışmam bile.

Dostuma da şunu anlatmaya çalıştım:ÇAĞININ VİCDANİ SORGUSUEğer bir yazar; Esir Şehrin İnsanları, Esir Şehrin Mahpusu, Devlet Ana, Yorgun Savaşçı, Kurt Kanunu, Büyük Mal gibi romanları yazmışsa onun aydın olmanın ötesinde bir duruşu, bir bakışı vardır demektir.

Zira, yapıtlarından taş(ın) an düşünceler ne genel geçerdir ne de anın rüzgârına göre söylenmiş şeylerdir.

Üstelik o kişi, hâlâ bunları okutabiliyor, üzerine düşünüp tartışmalara, yeni düşüncelere yol açabiliyorsa gerçek bir aydındır.

Bu bağlamda Kemal Tahir’in romanlarının, okurunu yalnızca bir hikâyenin içine değil, kendi çağının vicdani sorgusunun tam ortasına yerleştirmesi de bunun en sarih göstergesidir.Benim lise yıllarımdaki okurluğumun en öne çıkan ve yapıtlarını adeta didikleyerek okuduğum yazarlarından biridir Kemal Tahir.KEMAL TAHİR'İN TARİH BİLİNCİOrtaokul son sınıfta, tarih öğretmenimiz Özden Hanım, yeni yayımlanan “Devlet Ana”yı her ders, sıra sıra okutup yorumlatmıştı bize.

Böylece romanı “tefrika” gibi okumuş ve Osmanlı’nın kuruluşuna dair birçok şeyi hem öğrenip hem de tartışmıştık.Kemal Tahir’in “tarih bilinci”ne kapı aralayan bir romancı olduğunu, ilk kez o okumalarımda öğrendim.Kemal Tahir’in Mahpushaneden Mektuplar’ını okumaya başladığımda ,onun Çankırı/Çorum döneminde yazdığı bütün romanlarını okuyup bitirmiştim bile.

Karşımda bir “memleket romancısı” duruyordu adeta ve genç bir okur için bu satırlar, memleket denen o geniş ve yaralı coğrafyayı ilk kez ete kemiğe bürünmüş haliyle gösteren bir panorama gibi olmuştu.İŞTE AYDIN TUTUMU/TAVRIYaşar Kemal’i İnce Memed’le, Orhan Kemal’i Bereketli Topraklar Üzerinde’yle, Sabahattin Ali’yi Kuyucaklı Yusuf’la, Samim Kocagöz’ü Kalpaklılar’la tanıyabilirsiniz ama Kemal Tahir hemen hemen bütün romanlarıyla bize, o güne kadar anlatılmamış bir yörenin, Orta Anadolu kırsal kesiminin tüm gerçekliğini getirip sunuyordu.

Bu coğrafya, onun anlatıcılığında bir “zemin” idi ama yüzünü ne zamanki ülkenin yakın tarihinin siyasal ve toplumsal gerçekliklerine döndü, işte aydın tutumu/tavrı da burada öne çıktı.Yorgun Savaşçı veya Kurt Kanunu romanları dahi o “cesur duruş”un yansımalarını içerir.OĞUZ ATAY'IN KEMAL TAHİR DEĞERLENDİRMESİYakın dostu Halit Refiğ’den dinlemiştim.

Oğuz Atay, Kemal Tahir’i ve onun olduğu sofralardaki sohbetleri merak edermiş.

Bunun üzerine bir gün o da onu almış ve Kızıltoprak’taki o sofraya götürmüş.

Uzun, hararetli konuşmalar yapıldıktan sonra çıktıklarında Atay, Halit Refiğ’e şunu söylemiş:“Söylediklerinin çoğuna katılmıyorum ama bizi düne ve bugüne dair tartışmaya, yeni düşüncelere davet etmesini sevdim.

Hatta şimdi ‘yeni Türkiye’ üzerine yeniden düşüneceğim.”Ne dersiniz?

Bir romancının düşünce ufkunuzu yerinden oynatması ya da hareketlendirmesi, onun asıl aydın işlevini de ele veren bir yanı değil midir?Bugün Kemal Tahir’i yeniden okurken, onun romanlarındaki tartışmayı yalnızca bir dönemin ideolojik kavgası olarak değil, bu topraklarda nasıl bir gelecek tahayyül ettiğimizin turnusol kâğıdı olarak görmek gerekir.

Çünkü her yeniden okumanın, bize hem kendimizi hem de “yeni Türkiye” diye adlandırılan bugünü başka bir yerden sorgulama olanağı sunar.* Beş Romancı Tartışıyor, Haz.: Turhan Tükel, 1960’ta Düşün Yayınevi tarafından yayımlandı.

Tartışmaya katılanlar: Turhan Tükel, Kemal Tahir, Orhan Kemal, Fakir Baykurt, Talip Apaydın, Mahmut Makal.

Yeni basımı açıklamalı notlarla hazırlayan: Hüsna Baka, 2023, Ketebe Yayınları