Kaya resimleri ve senozoyik volkanizma

Ümit Şıracı’nın verdiği bilgiye göre Asya ve Anadolu’da kaya resimlerinin genellikle düz yüzeyler üzerine işlendiği görülür.

Bazal, fillat (kiltaşı) ya da buzullar vasıtasıyla cilalanmış kaya yüzeyleri, kaya resimleri için ideal yüzeyler oluşturur.

Türk ve Moğol kültürlerinde kaya resimlerini (petroglifler) genellikle şamanlar, kahinler, savaşçılar, avcılar ve toplumun ileri gelenleri / bilge kişileri yapardı.

Bu resimler genellikle av törenleri, gök cisimleri, atlar, şamanik yolculukları ve ruhani güçleri tasvir eder ve şamanik ritüellerin parçasıdır.

Sadece kaya resimleri yapan meslek grubu sanatçılarına, ustalarına “kam” denilmektedir.

Orta Asya’da çok yaygın bir biçimde görülen kaya resimlerinin geçmişi Paleolitik Çağ’a kadar uzanır.

Çoğunlukla göçer-konar topluluklara ait olan bu resimler, yazılı olmayan tarihin aydınlatılmasında ve toplumsal yaşamın açıklanmasında çok önemli bir rol oynar.

Uurtiin Tokhoi Terası.

A) Burada güncel taraça dahil farklı yaşta dört taraça görülür. 2 ve 3 numaralı taraçaların tabanında farklı yaşlarda bazalt bulunur.

Bu alanda eski Orhun Vadisi’nin çok geniş bir alanda aktığı ve yatağını değiştirdiği, taraçaların varlığı ile bellidir.

B) Farklı açıdan taraçalar ve nehrin sağ tarafında fay zonunda gözlenen beyaz kayalar.

Anadolu’da çok sayıda kaya resmi vardır.

Örneğin Hakkâri Gevaruk Yaylası kaya resimleri arasında vurgu yöntemiyle resmedilmiş hayvan, insan ve sembolik figürler bulunmaktadır.

Av sahneleri, keçi, yaban koyunu, tilki, ceylan gibi hayvan figürleri yapılmıştır.

Bazı insan figürleri ellerinde değnek ile temsil edilmiştir.

İnsan figürleri tekli ve hayvanlar ile birlikte, farklı stillerde resmedilmişlerdir.

Çoğu insan figüründe kollar iki yana açık (yukarı ya da yana doğru uzatılmış) bir pozisyonda yapılmıştır.

CaptionOrhun Şelalesi’ne (Orkhon Falls=Ulaan Tsutgalan) iki farklı açıdan bakış.

Şelale yüksekliğinin 16 metre ile 24 metre olduğunu belirten kaynaklar bulunmaktadır.

BAZALT ÖRTÜSÜ UYGUN YÜZEYLER OLUŞTURMUŞ Orhun Vadisi’nin yaygın bazalt örtüsü kaya resimleri için uygun yüzeyler oluşturmuştur.

Kaya bloğunun elverişli kırık yüzeyi kaya resmi yapmak için kullanılmıştır.

Kaya resimleri, belirli bir yöne bakmaktan ziyade, bulundukları coğrafyanın doğal koşullarına, suyollarına, yollara ve inançlara göre çeşitli yönlere bakar, ancak doğu yönü genellikle tercih edilen bir yöndür.

Güneş’in doğduğu yön olması nedeniyle yaşamın yeniden başlaması ve ruhun yükselişiyle ilişkilendirilmesi nedeniyle, özellikle eski kültürlerde doğuya bakan yüzeyler tercih edilmiştir.

Doğunun tercih edilmesinin nedeni; ruhun tanrılara yakın olacağı veya yeni bir güne doğuşun sembolik anlamıdır.

Bazı kaya mezarları doğrudan bir akarsuya doğru bakar.

Orhun Vadisi’nde kaya resimleri.

Kaya resimleri bazaltik volkanik kayaların düz yüzeylerine işlenmiştir.

SENOZOYİK VOLKANİZMA Moğolistan’daki Senozoyik volkanizma, büyük bir Orta Asya levha içi magmatizma bölgesinin bir parçasını oluşturmaktadır.

Yaklaşık 30 milyon yıl öncesinden beri çok sayıda küçük hacimli volkanik koni ve alkali bazalt lav akıntısı oluşmuştur.

Yaklaşık 12 milyon yıl öncesinden itibaren aktivite, yükselen Hangai kubbesine odaklanmıştır.

Ancak kubbenin altındaki erime mekanizması bugüne kadar gizemini korumuştur.

Hangai domunun (kubbesinin) en eski bazaltlardan bazıları 6 milyon yıl önce Hangai’nin merkezinde patlamış ve jeokimyaları, 90-100 kilometre derinlikte bir garnet lherzolit kaynak bölgesini düşündürmektedir.

Hangai domunun altındaki erimedeki mekansal ve zamansal değişimler ya litosferik ayrışma ya da üst mantoda küçük ölçekli bir termal anomali varlığıyla açıklanabilir.

A) Fatih Ünlü, elinde Mavi Göktürk Bayrağı, üst sol köşede Moğolistan Bayrağı.

B) Orhun Irmağı, sağdaki beyaz alan fay nedeniyle oluşmuştur.

BAZALT KATMANLARI Orhun Nehri çevresindeki, eski volkanik patlamalardan oluşan bazalt katmanları kalınlık bakımından farklılık gösterir; bazı akıntılar yaklaşık 10 metre kalınlığındayken, tek tek akıntılar genellikle 2-5 metre kalınlığındadır.

Orhun Nehri bu sertleşmiş lav akıntılarını aşındırarak karakteristik kanyonlarını oluşturmuştur.

Orhun Şelalesi’nin bulunduğu yerde, şelalenin yüksekliği olan 16 metre dikkate alındığında, bazalt kalınlığı en az 16 metre olmalıdır.

Yazar tarafından yapılan gözlemlere göre bazalt kalınlığı şelale dolayında 20 metreden daha fazla da olabilir. 8, 9 ve 10’uncu istasyonun bulunduğu alan dolayında Orhun Vadisi yarım graben olarak tariflenen çöküntü alanı içinde kalır.

Genellikle vadinin güney kenarı faylıdır.

Vadi (graben) bazalt akıntıları ile doldurulmuş ve düzleşmiştir.

Bölgede iki farklı yaşta bazalt akıntısı vardır.

Bunlar göreceli olarak “B2” yaşlı ve “B1” genç bazalt olarak tariflenmiş ve haritaya işaretlenmiştir.

Bölgede grabeni sınırlayan yaklaşık doğu-batı doğrultulu faylar dışında yaklaşık kuzey-güney doğrultulu vadiye dik uzanan faylar da vardır.

Bunlardan en önemlisi kuzeybatı-güneydoğu doğrultuludur ve haritaya “DV” olarak işaretlenmiştir.

Bu fay nedeniyle vadinin “DV” noktasının batısı geniş ve yayvan iken doğusu dardır.

Orhun Vadisi’nin güneyinde, dağlar zirvesinde yaygın traverten yaygıları olduğu gözlenmiştir.

Google Earth görüntüsünde traverten yaygıları beyaz-açı gri rengiyle belirgin izlenebilmektedir.

Haritadaki 11 numaralı lokasyon dolayında farklı yaşlarda volkan konisi ve krater gölü vardır.  - BİTTİ -