Haber Detayı
Beş yüzyıllık yanlış; antik dünyanın “amia”sı aslında lüfer mi
İstanbul’un gastronomi kültürünün en önemli balıklarından biri olan lüfer, tarihsel kaynaklarda da önemli bir yere sahip. Antik Yunan metinlerinde geçen “amia” adlı balığın aslında lüfer olabileceğini öne süren araştırmalar, balık tarihindeki beş yüzyıllık yorumun yeniden tartışılmasına yol açıyor.
Boğaziçi ve Marmara Denizi denildiğinde akla gelen en önemli deniz canlılarından biri lüferdir.
İstanbul’un gastronomi kültüründe ve şehir hafızasında özel bir yere sahip olan bu balık, tarihsel kaynaklarda ve edebiyatta da sıkça anılır.
Son yıllarda yapılan akademik çalışmalar ise lüferle ilgili dikkat çekici bir tartışmayı yeniden gündeme getirdi: Antik kaynaklarda geçen bazı balık adlarının yüzyıllardır yanlış yorumlanmış olabileceği.Antik metinlerdeki “amia” tartışmasıToronto Üniversitesi’nden tarihçi Ephraim Lytle, 2016 yılında yayımladığı çalışmasında Antik Yunanca’da geçen “amia” adlı balığın uzun süredir yanlış tanımlandığını öne sürer.
Rönesans döneminden itibaren birçok araştırmacı bu balığı palamut (Sarda sarda) ile özdeşleştirmiştir.
Ancak Lytle’ın değerlendirmesine göre bu yorum hatalıdır; antik metinlerde tarif edilen balık aslında lüfer (Pomatomus saltatrix) olabilir.Bu yorumun kökeni 16. yüzyıla kadar uzanır.
Rönesans dönemi hekimi ve modern balık biliminin öncülerinden Guillaume Rondelet, “amia”yı palamut olarak tanımlamıştı.
Daha sonra ünlü zoolog Georges Cuvier ve öğrencisi Achille Valenciennes, balıklar üzerine yazdıkları kapsamlı eserlerinde bu görüşü pekiştirdi. 20. yüzyılda biyolog ve matematikçi D’Arcy Wentworth Thompson da aynı yaklaşımı sürdürdü.
Böylece antik metinlerin modern çevirilerinde “amia” genellikle palamut olarak kabul edildi.
Lytle’a göre bu yorum, yaklaşık beş yüzyıldır devam eden filolojik bir hata olabilir.Antik kaynakların betimlemeleriAntik Yunan yazarları balıkları ayrıntılı biçimde betimlemiştir.
Bu betimlemeler incelendiğinde “amia”nın özellikleri lüferle büyük ölçüde örtüşür.
Örneğin, Aristoteles, amia’nın keskin ve testere biçiminde dişlere sahip olduğunu belirtir.
Oppianos, balığın oltaya yakalandığında misinayı dişleriyle kesebildiğini anlatır.
Matro, balığın rengini mavi-yeşil tonlarında tasvir eder.Bu özellikler günümüzde lüferin en bilinen özellikleriyle uyumludur.
Lüfer güçlü çenesi ve keskin dişleriyle bilinir ve İngilizce’de de “bluefish” adıyla tanınır.
Antik metinlerde ayrıca amia sürülerinin güçlü ve saldırgan davranışlar sergilediği, hatta büyük deniz canlılarına karşı saldırgan olabildiği de anlatılır.
Lüferin sürü halinde avlanan agresif bir balık olması bu tanımlarla da uyumludur.Tat ve et yapısıAntik tıp yazarları balıkların et özellikleri üzerine de değerlendirmeler yapmıştır.
Bu kaynaklarda amia’nın etinin yumuşak, narin ve kolay sindirilebilir olduğu belirtilir.
Buna karşılık ton balığı ve palamut gibi türlerin etinin daha sert ve sindirimi zor olduğu ifade edilir.
Günümüzde gastronomi açısından yapılan değerlendirmeler de benzer bir ayrım ortaya koyar.
Lüfer, palamut ve ton balığına göre daha narin ve aromatik etiyle bilinir.Lüferin İstanbul ile ilişkisiLüfer, tarih boyunca özellikle Marmara Denizi, İstanbul Boğazı ve Karadeniz çevresinde bol bulunmuş ve ekonomik açıdan değerli bir balık olmuştur.
Antik çağlardan itibaren bu bölgelerde balıkçılık ve ticaret faaliyetlerinde önemli bir yer tuttuğu bilinir.
Antik gastronomi yazarı Archestratus, lüferin en iyisinin Byzantion (İstanbul) civarında yakalanan balık olduğunu belirtir ve özellikle sonbahar döneminde bu bölgedeki balıkların kalitesine dikkat çeker.
Aynı metinlerde Hellespontos (Çanakkale Boğazı) ve Karadeniz bağlantılı av bölgeleri de önemli üretim alanları olarak anılır.
Bu gözlemler günümüzde de büyük ölçüde geçerlidir.
Lüferin en değerli örneklerinin Boğaz, Marmara ve Karadeniz çevresinde yakalandığı kabul edilir.Anatomik bulgularLytle’ın çalışmasında dikkat çekilen bir diğer nokta ise anatomiyle ilgilidir.
Aristoteles, amia’nın safra kesesinin bağırsak boyunca uzandığını belirtir.
Cuvier ve Valenciennes’in lüfer üzerine yaptığı incelemelerde de benzer bir özellik tanımlanır.
Lüferin safra kesesi uzun yapıdadır ve bağırsak boyunca uzanabilir.Aynı şekilde Aristoteles amia’nın dalağının büyük olduğunu yazarken, Valenciennes de lüferin dalağının alışılmadık derecede büyük olduğunu belirtmiştir.
Bu benzerlikler de amia ile lüfer arasındaki bağlantıyı güçlendiren unsurlar arasında sayılır.İsimlerin dönüşümüAntik kaynaklarda geçen “amia” kelimesinin daha sonra farklı adlara dönüştüğü düşünülür. 12. yüzyılda Bizanslı bilgin Ioannes Tzetzes, amia için “gompharion” adını kullanmıştır.
Modern Yunanca’da ise lüfer için kullanılan kelimeler arasında gofári, goufári, loufári gibi biçimler bulunur.
Bu kelimelerin zaman içinde değişerek günümüzde Türkçedeki lüfer adına kadar uzanan bir dilsel dönüşüm geçirmiş olabileceği düşünülür.Lüfer, tarihsel ve kültürel açıdan da İstanbul’un en önemli deniz canlılarından biridir.
Antik metinler, modern bilimsel araştırmalar ve bölgenin balıkçılık geleneği birlikte değerlendirildiğinde lüferin Akdeniz ve Karadeniz dünyasında uzun bir geçmişe sahip olduğu görülür.Odatv.com
