Tophane Çeşmesi’ndeki tahribat ilk değil! Kültür mirasımıza hukuk kalkanı şart

İstanbul’un en ünlü çeşmelerinden biri olan 300 yıllık Tophane Meydan Çeşmesi geçen günlerde yakılarak tahrip edildi.

İnşası 1732’ye dayanan çeşmeyi yakan 61 yaşındaki O.G.Y. kamu malına zarar verme suçundan tutuklandı.

TBMM’YE YAPTIRIMLARI ARTIRALIM ÇAĞRISI Kültürel ve Doğal Mirası İzleme Platformu Yöneticisi Arkeolog Nezih Başgelen, kültür varlıklarının korunması için hukuki adımların atılması gerektiğini söyledi.

TBMM’ye çağrı yapan Başgelen şu ifadeleri kullandı: “Osmanlı meydan çeşmelerinin en güzel örneklerinden biri sayılan Tophane Meydan Çeşmesi'nin bir yüzünün yakılarak tahrip edilmesi sözün bittiği vahim bir olaydır.

Şehrin göbeğinde göz önündeki böyle bir anıta yönelik vandalizmin nedenlerinin de çok yönlü irdelenmesi gerekmektedir.

Tophane Çeşmesi gibi benzersiz tarihi eserlerimizi tahrip edenlere karşı caydırıcı hukuki düzenlemelerin  TBMM'de bir an önce ele alınmasını dileriz.” Nezih Başgelen İTALYA BU KONUDA ÖRNEK Bu konuda İtalya’nın örnek bir hukuksal düzenleme yaptığını belirten Başgelen, şöyle devam etti: “Bu konuda İtalya'da bu tip tarihi eserlere zarar vermenin cezasının ne denli ağır olduğu önceki yıllarda medyaya yansıyan haberlerden de biliniyor.

Bir kişi bir tarihi eseri veya kültürel varlığı tahrip eder, kırar, kullanılamaz hale getirir veya yok ederse 2-5 yıl hapis, 2.500-15.000 avro para cezası , boyama, kirletme veya duvara yazı yazma gibi durumlarda 6 ay-3 yıl hapis ve 1.500-10.000 avro para cezası uygulanıyor. “2024’te getirilen ek idari cezalarla anıtlara zarar verme ve boya atma gibi olaylardaki cezalar daha da ağırlaştırılmış durumda.

Bu son duruma göre hapis cezasına ek olarak tarihi eseri kirletme veya zarar vermeye 10.000 -40.000 avro, tarihi eseri ciddi şekilde tahrip etme veya yok etmeye, 20.000 -60.000 avro para cezaları uygulanabiliyor.” Bu cezaların İtalya’da kültürel miras suçları kapsamında uygulandığını belirten Başgelen Türkiye’de de benzer bir düzenlemenin yapılabileceğini söyledi: “Bu cezalar İtalya Ceza Kanunu’ndaki kültürel miras suçları kapsamında uygulanıyor.

Tarihi eserlerin duvarlarına yazı yazmak, kazımak bile Colosseum örneğinde olduğu gibi ağır cezalara neden olabiliyor. 2014'te Colosseum'un duvarına ‘K’ harfi kazıyan Rus turiste 20 bin avro ceza kesildiği gibi ayrıca 4 yıllık hapis cezası verilmiş.

CAYDIRICI CEZALAR GETİRİLMELİ “Bizde ise tarihi eserlerimizde tahribata neden olanların caydırıcı cezalar almadığı gibi hiçbir ceza verilmeden serbest bırakılmasının bu tarz tahriplerin çoğalmasında önemli bir etmen olduğu görülüyor.

Tophane Meydan Çeşmesi'nde yangını çıkaran 61 yaşındaki O.G.Y.’nin yakalanması sonrası hakkında yapılan incelemede ise şahsın, 'taksirle öldürme', 'yangın', 'ibadethanelere ve mezarlıklara zarar verme', 'kasten yaralama' gibi suçlardan 5 suç kaydının olduğu tespit edilmesi bu konudaki vahim durumu daha açık bir şekilde göstermektedir.” GEZGİNLERİN İLGİ ODAĞI: TOPHANE ÇEŞMESİ Tophane Çeşmesi’nin gezgin ve sanatçıların en çok ilgisini çeken eserlerden biri olduğunu belirten Başgelen şu bilgileri verdi: “Osmanlı döneminde İstanbul’a gelen Batılı gezgin ve sanatçıların şehirde en çok ilgisini çeken eserlerden biri olan Tophane Çeşmesi güneyden Kılıç Ali Paşa, kuzeyden Nusretiye camileriyle ve doğudan GalataPort ile çevrilmiş bulunan Tophane Meydanı’ndadır.

Sultan I.

Mahmud tarafından H. 1145 / M. 1732 yılında 76 bin kuruş 84 akçeye, Gümrük Emini Ahmed Ağa’ya yaptırılmıştır.

Çeşmenin açılışıyla Taksim su sistemi faaliyete girmiş ve padişah Taksim’deki maksemden suyu kendi eliyle salıvermiştir.

Tarih kitabesi şair Nahifi’ye aittir.

İlk yapıldığı dönemde geniş saçaklı, kubbe örtülü, 8 musluklu bir çeşme olduğu gravürlerden anlaşılan Tophane Çeşmesi’nin dört tarafı mimari ayrıntı olarak birbirinin aynısıdır. “18. yüzyılın başında, çeşme mimarisindeki değişimin önemli öncü örneklerden biri sayılan Tophane Çeşmesi, yapıldığı dönemden günümüze iki defa kapsamlı onarım geçirmiştir. 1823 yangınından sonra 1837 onarımında üst örtüsü tümüyle değiştirilerek Théophile Gautier’in beğenmediği teras çatı yapılmıştır. 1956-57’de İstanbul Sular İdaresi’nce Melling’in gravürlerindeki görünümüne sadık kalınarak saçak ve kubbesi yeniden yapılmıştır.” YASA VAR CEZA YOK Türkiye’de tarihi eserlere zarar vermenin cezası, 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile düzenleniyor.

Bu kanuna göre tescilli bir esere kasten zarar verenlere 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası öngörülüyor.

Ancak kâğıt üzerinde caydırıcı görünen bu yaptırımlar çeşitli yasal boşluklar nedeniyle uygulanamıyor.

Yargılama sırasında sıklıkla başvurulan “iyi hal” indirimiyle 2 yıllık alt sınır genellikle 1 yıl 8 aya düşürülüyor.

Ceza 2 yılın altına indiğinde ise otomatik olarak devreye giren “Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması” (HAGB) kararı, failin bir gün bile hapis yatmadan serbest kalmasını sağlıyor.