‘Alternatif’ tıp! Kanıtlanmamış uygulamaları tıpla bütünleştirme girişimi

Hacamat, sülük, fitoterapi gibi uygulamalar ülkemizde artık resmileşti. ‘Alternatif’ adı verilen yöntemler bir yandan hastanelerimizde uygulanırken bir yandan da Sağlık Bakanlığı bünyesinde kurulan Türkiye Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Enstitüsü (TÜGET), uygulamaların sağlığa etkisini araştıracak.

Alternatif tıp, biyolojik olarak akla yatkın, test edilebilir ve tekrarlanabilir bilimsel kanıtlara dayanmayan, buna karşın iyileştirici etkiler iddia eden uygulamalar, ürünler ve teoriler bütününü ifade ediyor.

Alternatif tıbbın modern kanıta dayalı tıptan (biyotıp) temel farkı, bilimsel yöntem yerine hikâyecilik, gelenek, dini inanç, batıl düşünce, sözde bilimsel açıklamalar ve doğaüstü enerji kavramlarına dayanmasıdır.

Terminolojik evrime baktığımızda ‘alternatif’, ‘tamamlayıcı’, ‘bütünleyici’, ‘holistik’, ‘fonksiyonel’ ve ‘geleneksel’ tıp gibi kavramlar, çoğu zaman eş anlamlı veya pazarlama stratejisi çerçevesinde yeniden markalaştırılmış ifadelerdir.

Özellikle ‘bütünleyici tıp’ ve ‘fonksiyonel tıp’ kavramları, bilimsel geçerliliği kanıtlanmamış uygulamaları akademik tıpla bütünleştirme girişimi olarak ortaya çıkıyor ve bu nedenle ciddi eleştiriler alıyor.

İNANÇ SİSTEMLERİNE DAYALI Alternatif tıp uygulamalarını çeşitli ulamlara ayrılır:  bilimsel olmayan inanç sistemlerine dayanan uygulamalar (örneğin homeopati, natüropati), geleneksel etnik sistemler (Geleneksel Çin Tıbbı, Ayurveda), doğaüstü enerji temelli yaklaşımlar (Reiki, biyolojik alan terapileri), manipülatif ve beden odaklı uygulamalar (kayropraktik),  bitkisel ve madde temelli uygulamalar,  inanç ve dua temelli şifa yöntemleri.

Bu sistemlerin çoğu, biyomedikal bilimin temel ilkeleriyle çelişir.

Özellikle homeopati, kimya ve fizik yasalarıyla bağdaşmaz.

Enerji terapileri ise deneye dayalı olarak doğrulanamayan varsayımlara dayanır.

Geleneksel tıp uygulamaları ise kültürel bağlamlarında anlamlı olabilir, bilimsel kanıt olmaksızın evrensel tedavi yöntemi olarak sunulmaları sorunludur.

Alternatif tıp, 1970’lerden sonra Yeni Çağ hareketi ve karşı kültür dinamikleriyle öne çıktı.

Modern tıbbın kurumsallaşması ve bilimsel yöntemle güçlenmesine paralel olarak ‘düzensiz uygulamalar’ marjinalleşmişti.

Ancak 1970’lerden itibaren alternatif tıp kitlesel pazarlama stratejileriyle yeniden görünürlük kazandı.

Bu süreçte kültürel görecelilik, otorite karşıtlığı ve ‘doğal’ olana yönelim gibi sosyolojik faktörler etkili oldu.

Randomize (deneklerin rastgele seçilmesi) kontrollü çalışmalar ve sistematik derlemeler incelendiğinde, alternatif terapilerin büyük çoğunluğunun plasebo (sahte ilaç) etkisinden istatistiksel olarak ayırt edilemediği görülür.

Ayrıca bazı alternatif uygulamalar doğrudan zararlı olabileceği (örneğin ağır metal içeren Ayurvedik preparatlar veya toksik maddeler) ya da etkili tıbbi tedavilerle etkileşime girerek zarar verebileceği unutulmamalı.

Kanser ve HIV gibi ciddi hastalıklarda alternatif tedavilere yönelmenin daha kötü klinik sonuçlarla ilişkili olduğuna dair veriler biliniyor. ‘TAMAMLAYICI’ İFADESİ YANILTICI Bilimsel tıp dışı uygulamalarda kullanılan tamlamalar, ‘tamamlayıcı’ ifadesi yanıltıcıdır.

Zira alternatif uygulamaların çoğunun kanıta dayalı tedavilerin etkinliğini artırdığına dair güvenilir veri yoktur.

Bu bağlamda, ‘işe yarayan tıp’ ile ‘işe yaramayan tıp’ ayrımı öne çıkar, bilimsel yöntem tıbbi uygulamaların güvenilirliğini belirlemede merkezi roldedir.

Sonuç olarak, alternatif tıp, bilimsel doğrulama süreçlerinden geçmemiş, çoğunlukla plasebo etkisi, doğal hastalık seyri veya bilişsel yanılgılarla açıklanabilecek sonuçlar üretir.

Modern tıp ile alternatif uygulamalar arasındaki temel ayrım, epistemolojiktir yani bilgi üretme yöntemlerinden kaynaklanır.

Alternatif bir yöntemin etkinliği bilimsel olarak kanıtlandığında artık ‘alternatif’ olmaktan çıkıp ana akım tıbbın parçası haline gelir.

Böylece bilimsel yöntemin tıp alanındaki belirleyici konumu yeniden kendini gösterir.

KLİNİK DENEYLER YERİNE KİŞİSEL DENEYİMLER Alternatif tıp, modern bilimsel tıbbın dışındaki, etkinliği bilimsel yöntemlerle yeterince kanıtlanmamış tıp uygulamalarıdır.

Gelenek, inanç veya bilimsel olmayan yaklaşımlara dayanır ve genellikle modern tıbbın yerine tek başına kullanılır.

Modern tıp tarafından genellikle kabul edilmez çünkü etkinliği güvenilir bilimsel araştırmalarla kanıtlanmamıştır.

Alternatif tıp alanı, kanıta dayalı tıptan farklı olarak anekdotlara, geleneksel inançlara ve sınanmamış varsayımlara dayanıyor.

Klinik deneyler yerine kişisel deneyimlerin ve tarihsel uygulamaların ön plana çıkarılması, bilimsel test süreçlerine yeterince önem verilmemesi ve modern biyolojiyle uyumsuz açıklamalar, temel sorun alanları olarak öne çıkıyor.

Alternatif uygulamaların yol açabileceği zararlar üç başlık altında toplanır: doğrudan zarar, ekonomik zarar ve dolaylı zarar.

Doğrudan zarar, yan etkiler, toksisite ve ilaç etkileşimleri gibi hastanın sağlığını doğrudan tehdit eden sonuçları kapsar.

Özellikle bitkisel ürünlerin veya biyolojik etkisi olan alternatif yöntemlerin kemoterapi, radyoterapi ya da anestezi ilaçlarıyla etkileşime girerek ciddi risklere yol açabilir. ‘Doğal olan zararsızdır’ düşüncesinin bilimsel bir temeli yoktur ve bazı hasta grupları (örneğin karaciğer veya böbrek hastaları) yan etkilere daha açıktır.

Ekonomik zarar, hastaların etkisiz tedavilere önemli miktarda para harcaması anlamına gelir.

Dolaylı zarar ise etkili tedavinin gecikmesi, gerçekçi olmayan umutlar yaratması ve hastalığın uygun biçimde ele alınamaması biçiminde ortaya çıkar.

Özellikle ciddi ve yaşamı tehdit eden hastalıklarda alternatif yöntemlere yönelmek, kanıta dayalı tedavilerin ertelenmesine ve geri dönüşü olmayan sonuçlara yol açabilir.

Küçük rahatsızlıklarda algılanan bir başarı deneyiminin, daha ağır hastalıklara da genellenmesi önemli bir risktir.

ETKİLİ YÖNTEM ZATEN BENİMSENMİŞTİR Alternatif kanser tedavilerinin çoğu ya hiç uygun klinik deneyden geçmemiş ya da yapılan araştırmalarda etkisiz olduğu gösterilmiştir. ‘Kanıtlanmamış’ ifadesi bazı durumlarda yetersiz kalır çünkü birçok yöntem zaten araştırılmış ve başarısız olmuştur.

Bu bağlamda, etkili olduğu gösterilen herhangi bir yöntem zaten ana akım tıp tarafından benimsenir.

Bilimsel araştırma açısından bakıldığında, alternatif tıp çalışmalarının sıklıkla metodolojik sorunlar taşıdığı görülür.

Küçük örneklem büyüklükleri, kontrol grubu eksikliği, körleme yapılmsı, yayın yanlılığı ve olumsuz sonuçların raporlanmaması gibi problemler araştırma kalitesini düşürmektedir.

Olumlu görünen bazı sonuçlar, plasebo etkisi ya da istatistiksel hata ile açıklanabilir.

Ayrıca alternatif tıp araştırmalarının kamu kaynaklarını, biyolojik temeli daha güçlü alanlardan uzaklaştırdığı yönünde eleştiriler de dile getirilmektedir.

Düzenleme ve etik boyutta ise alternatif uygulamaların çoğu ülkede geleneksel tıp kadar sıkı denetlenmediği, uygulayıcıların her zaman tıbbi lisanslama standartlarına tabi olmadığı ve bunun hasta güvenliği açısından risk oluşturabileceği vurgulanmaktadır.

Yan etkilerin sistematik biçimde izlenmemesi ve ürünlerin etkinlik kanıtı olmaksızın pazarlanabilmesi önemli bir sorundur.

KOLAY YÖNLENDİRİYOR Sonuç olarak tıpta ‘alternatif’ ve ‘geleneksel’ gibi ayrı kategori yerine, tek ölçüt bilimsel kanıt olmalıdır.

Bir tedavi yöntemi, güvenli ve etkili olduğu titiz araştırmalarla gösterildiğinde zaten tıbbın parçası haline gelir.

Gösterilemediğinde ise kanıtlanmamış veya etkisiz kabul edilir.

Bu nedenle alternatif tıp yalnızca bireysel bir tercih meselesi değil, hasta güvenliği, kamu sağlığı ve bilimsel kaynakların doğru kullanımı açısından değerlendirilmesi gereken bir alan olarak ele alınmalıdır.

Modern çağda bilim kavramlardan yoksun biçimde ilerlerken, bilimsel düşüncenin omurgası hasar görüyor.

Bilimsel olmayan, çarpıcı olan hakikat gibi görünmekte, insanlar bu ‘hakikat’e bilimden daha çok değer veriyor.

Geleneksel tıbbın bilimsel tıptan daha ucuz ve kolay uygulanabilir olması, ayrıca bir kapital yaratması nedeniyle oluşturduğu sermaye sayesinde toplumu bilimsel hakikatlerden daha kolay yönlendiriyor.

Televizyon programları, gazete haberleri, sonucu kesinleşmemiş bir takım bulguları bir tedavi programı içinde insanlara anlatarak bilimsel tedavinin uygulanabilme şansını azaltıyor.

FELSEFECİLER İŞİNİ YAPSIN!

Kavram oluşturmaktaki yetersizlik ve kavramsal düşünceden uzak durulması, rastlantıların bulgularına hakikat adı verilmesine yönlendiriyor.

Bu gerçeklerden kopuş, değer, bilgi araştırma sistemlerinin, sağlık uygulayıcılarının toplum sağlığı konusunda gereken etkiyi göstermemeleri ile sonuçlanıyor, toplum sağlığı çok boyutlu olarak tehdit altına giriyor.

Bir başka önemli husus şudur: felsefeciler, kural ve hazır bilgi anlatmayı bırakıp toplumsal sorumluluk alma konumuna gelmelidir..